दृष्ट्वा तु महतीं सेनां कुरूणां दृढधन्विनाम्। परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ।। 18
कुरूंची मोठी, धनुष्यबाणात निपुण अशी सेना पाहून हा मूर्ख साव्यसाचीच्या समोर हळहळू लागला.
त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये वै प्रणिधाय माम्। सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ।। 19
माझे वडील त्रिगर्तांकडे गेले आहेत, मला इथे एकटं सोडून. त्यांनी सगळी सेना नेली, आता माझ्याकडे एकही सैनिक उरलेला नाही.
अहमेको बहून्बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः। प्रतियोद्धुं न शक्नोति निवर्तय बृहन्नले ।। 20
मी एकटाच आहे, वयाने लहान आणि युद्धाची सवय नाही. इतक्या लोकांना मी तोंड देऊ शकत नाही. बृहन्नले, आपण परत जाऊया.
तं तथा वादिनं तत्र बीभत्सुः प्रत्यभाषत। संप्रहस्य पुनस्तं वै सर्वलोकमहारथः ।। 21
तो असे बोलत असताना, सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेला महायोद्धा बीभत्सू हसत-हसत त्याला उत्तर देऊ लागला.
भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः । न च तावत्कृतं किंचित्परैः कर्म रणाजिरे ।। 22
भीतीमुळे तू असा खचलेला दिसतोस आणि शत्रूंच्या आनंदाला कारण होतोस, पण अजून युद्धात शत्रूने काहीच केलेले नाही.
स्वयमेव च मामात्थ नय मां कौरवान्प्रति । सोहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ।। 23
तूच मला 'मला कौरवांकडे घेऊन चल' असं सांगितलं होतंस. म्हणून मी तुला तिथे नेईन, जिथे हे अनेक ध्वज उभे आहेत.
मध्यमामिषगृध्रूनां कुरूणामाततायिनाम् । नेष्यामि त्वां महाबाहो मा त्वं हि विमना भव। समुद्रमिव गम्भीरं कुरुसैन्यमरिन्दम ।। 24
महाबाहु, मी तुला कुरूंच्या त्या शत्रूंच्या मांसासाठी लालायित असलेल्या सेनेंच्या मधोमध घेऊन जाईन. तू मनाने खचू नकोस, कारण कुरूंची सेना समुद्रासारखी खोल आहे.
स्त्रीसकाशे प्रतिज्ञाय पुरुषाणां हि शृण्वताम्। विकत्थमानो निर्यात्वा ब्रूषि किं नात्र युद्ध्यसे ।। 25
स्त्रियांसमोर आणि पुरुषांच्या उपस्थितीत शपथ घेतलीस, मोठ्या गर्वाने निघालास, मग आता का म्हणतोस की तू लढणार नाहीस?
तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च। रथमारुह्य निर्यात्वा किमर्थं नावबुध्यसे ।। 26
स्त्रियांमध्ये आणि पुरुषांमध्ये शौर्य दाखवण्याचं वचन दिलंस, रथावर बसून निघालास, मग आता का गोंधळतोस?
न चेद्विजित्य गास्त्वं हि नगरं प्रतियास्यसि। प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नार्यश्च संगताः ।। 27
जर तू गुरं परत आणली नाहीस आणि नगरात परतला नाहीस, तर सगळे वीर, पुरुष आणि स्त्रिया तुझी हसतील.
अहमप्यस्मि सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । नाहं शक्नोम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ।। 28
माझ्या सारथ्यकौशल्याचं सैरंध्रीनेही कौतुक केलं आहे; पण मी गुरं परत मिळवता नाही, तोवर नगरात जाऊ शकत नाही.
स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन चोदितः । कथं न युद्ध्येयमहं कुरूनेतान्स्थिरो भव ।। 29
सैरंध्रीच्या स्तुतीने आणि तुझ्या शब्दांनी प्रेरित होऊन मी कुरूंच्या सेनापतींशी लढणार नाही असं कसं होईल? तू धीर धर.
कामं हरन्तु मात्स्यानां भूयांसः कुरवो धनम्। प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वाऽपि बृहन्नले ।। 30
कुरूंना हवे असेल तर मच्छ्यांचे धन त्यांनी घेऊ दे. बृहन्नले, स्त्रिया आणि पुरुष मला हसले तरी चालेल.
संग्रामेण न मे कार्यं गावो गच्छन्तु चापि मे । नगरं च प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते बृहन्नले ।। 31
मला युद्धाची काहीच गरज नाही; गुरं जाऊ दे, मी नगरात प्रवेश करीन — बृहन्नले, तू पाहा.
इत्युक्त्वा प्राद्रवद्भीतो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली। त्यक्त्वा मानं सुसंत्रस्तो विसृज्य सशरं धनुः ।। 32
असं म्हणून, घाबरलेल्या कुंडलीने रथातून उडी मारली आणि मोठ्या भीतीने आपला मान सोडून, धनुष्य आणि बाण टाकून पळून गेला.
नैष शूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम्। श्रेयो हि मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ।। 33
शूर लोकांच्या मते, क्षत्रियाने पळून जाणं योग्य नाही; युद्धात मरणं हे भीतीने पळण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
एवमुक्त्वा तु कौरव्यः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात्। तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनञ्जयः । दीर्घां वेणीं विधून्वानः साधु रक्ते च वाससी ।। 34
असं म्हणून, तो कौरव रथातून खाली उडी मारून पळू लागला. धनंजयाने, त्याच्या पाठोपाठ, लांब वेणी हलवत आणि लाल वस्त्र घालून, त्या राजपुत्राचा पाठलाग केला.
विक्रमन्तं पदन्यासैर्नमयन्तं च भूतलम् । विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा। सैनिकाः प्राहसन्केचिद्योषिद्रूपमवेक्ष्य तम् ।। 35
तो धाडसाने पावलं टाकत, पृथ्वी वाकवत, वेणी हलवत धावत असताना, तो अर्जुन आहे हे न कळता, काही सैनिकांनी त्याचं स्त्रीसदृश रूप पाहून हसणं सुरू केलं.
तं च शीघ्रं प्रधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् । कोऽयं धावत्यसङ्गेन पूर्वं मुक्त्वा रथोत्तमम् ।। 36
तो वेगाने धावताना पाहून कौरव म्हणाले, 'हा कोण आहे, जो उत्तम रथ मागे सोडून एकटाच धावत आहे?'
क एष वेषसंच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः। किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः ।। 37
हा कोण आहे, विचित्र वेशात लपलेला, जणू राखेत लपलेली ज्वाळा? कधी तो पुरुषासारखा दिसतो, तर कधी स्त्रीसारखा.
इत्येवं सैनिकाः प्राहुर्द्रोणस्तानिदमब्रवीत् । आचार्यः कुरुपाण्डूनां मतौ शुक्राङ्गिरोपमः ।। 38
सैनिक असे बोलत असताना द्रोण म्हणाला, 'तो कौरव आणि पांडवांचा गुरू आहे, बुध्दीने शुक्रासारखा.'
किं विचारेण वः कार्यमेतेनानुसृतेन वा। धावन्तमनुधावंश्च निर्भयो भयविप्लुतम् । वेणीकलापं निर्धूय प्रविभाति नरर्षभः ।। 39
तुम्ही त्याचा शोध घेण्याची किंवा पाठलाग करण्याची गरज नाही. निर्भय माणूस घाबरलेल्या माणसाचा पाठलाग करतो, केसांची वेणी सैल करत तो पुरूषांमध्ये वृषभासारखा चमकत आहे.
आकारमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च। रूपेण पार्थसदृशः स्त्रीवेषसमलंकृतः ।। 40
त्याचा देह अर्जुनासारखा आहे, पण वेश स्त्रीसारखा आहे; रूपाने तो पार्थासारखा दिसतो, स्त्रीवेषात सजलेला आहे.
तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । तत्तदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनञ्जयात् ।। 41
हेच डोके आणि मान, हेच दोन भक्कम हात, आणि हेच शौर्य—हा दुसरा कोणी नसून धनंजयच आहे.
अमरेष्विव देवेन्द्रो मनुष्येषु धनञ्जयः। एकः कोस्मानुपायायादन्यो लोके धनञ्जयात् ।। 42
देवतांमध्ये जसा इंद्र श्रेष्ठ, तसा माणसांत धनंजय श्रेष्ठ आहे. आमच्यापर्यंत एकटाच येऊ शकतो, तो धनंजय सोडून दुसरा कोण असू शकतो?
द्रोणेन चैवमुक्तस्तु कर्णः प्रोवाच बुद्धिमान्। एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे ।। 43
द्रोण असं म्हणाल्यावर कर्ण, जो बुद्धिमान होता, म्हणाला, 'विराटाचा एकुलता एक मुलगा सध्या ओस पडलेल्या नगरीत आहे.'
स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात्। क्लीबं वै सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः ।। 44
तो बाहेर गेला आहे, ते त्याच्या धाडसामुळे नाही, तर लहानपणामुळे; त्याने सारथी म्हणून शिखंडीला (किंवा नपुंसकाला) घेतले आणि नगराबाहेर गेला.
छन्नं सत्रेण वै नूनं जानीध्वं यान्तमर्जुनम् । ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 45
हा नक्कीच अर्जुनच आहे, जो वेष बदलून जात आहे. कारण त्यांच्यातील कुणीही आपल्यासमोर युद्ध करू शकत नाही; मग त्यांच्यातील एकटा कसा सर्व कौरवांशी लढू शकेल?
उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः। स नो मन्ये ध्वजं दृष्ट्वा भीत एष पलायति ।। 46
उत्तराने सारथी म्हणून नपुंसकाला घेऊन नगर सोडले; आपला ध्वज पाहून तो घाबरून पळत आहे, असं मला वाटतं.
नूनं तमेव धावन्तं जिघृक्षति धनञ्जयः। सारथिं ह्युत्तरं कृत्वा स्वयं योद्धुमिहेच्छति ।। 47
नक्कीच धनंजय त्याच्या पाठलागासाठी धावत आहे, उत्तराला सारथी करून स्वतः लढण्याची इच्छा आहे.