दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक्कुरुसत्तम ।। 8 ।। तदनीकमथो वीक्ष्य गजाश्वरथसंकुलम्
त्या धुरामुळे सर्व प्राण्यांचे डोळे झाकले गेले, हे कौरवश्रेष्ठा; मग हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेले ते सैन्य त्यांनी पाहिले—
कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च । द्रोणेन सह पुत्रेण महेष्वासेन धीमता ।। 9
—जे कर्ण, दुर्योधन, कृपाचार्य, शांतनूचे पुत्र, द्रोण आणि त्याचा बलाढ्य, बुद्धिमान पुत्र यांनी राखले होते—
हृष्टरोमा भयोद्विग्नो निमील्य स्वदृशौ तदा। कम्पमानशरीरश्च पार्थं वैराटिरब्रवीत् ।। 10
विराट राजाचे अंगावर रोमांच उभे राहिले, भीतीने त्याचे डोळे मिटले, शरीर थरथरू लागले आणि त्याने पार्थाला म्हटले—
नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे। बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम्। प्रतियोद्धुं न शक्नोमि कुरुसैन्यं भयानकम् ।। 11
'माझ्यात कौरवांशी लढण्याचे बळ नाही; बघ, माझ्या अंगावर रोमांच आले आहेत. त्यांच्या सैन्यात कितीतरी बलाढ्य वीर आहेत, ते इतके भयंकर आहेत की देवांनाही सहज जाऊन भिडता येणार नाही. मी या भयंकर कौरव सैन्याचा सामना करू शकत नाही.'
नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम्। देवैरपि सहेन्द्रेण न शक्यं किंपुनर्नरैः ।। 12
'भीमाच्या धनुष्याने सजलेली ही भारतांची सेना मी जिंकू शकतो, अशी मला आशा वाटत नाही. इंद्रासकट देवांनाही हे शक्य नाही—मग माणसांनी तर शक्यच नाही.'
रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् । दृष्ट्वैव हि परानीकं मनः प्रव्यथतीव मे ।। 13
'समोरच्या सैन्यात इतके रथ, हत्ती, घोडे, पायदळ आणि ध्वज आहेत की ते पाहूनच माझे मन अस्वस्थ झाले आहे.'
यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकः । दुर्योधनस्तथा राजा वीरो दुर्मर्षणः परः ।। 14
'त्या सैन्यात द्रोण, भीष्म, कृपाचार्य, कर्ण, विविंशती, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाहीक, राजा दुर्योधन आणि बलाढ्य दुर्मर्षण हे सर्व आहेत.'
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः । मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिनः ।। 15
'हे सर्व शहाणे, महान धनुर्धारी, युद्धात निपुण आहेत. ते मदमस्त हत्तींसारखे आहेत, त्यांच्या रथांवर ध्वज आणि पताका फडकत आहेत.'
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वार्थकृतनिश्चयाः । ताञ्जेतुं समरे शूरान्दुर्बुद्धिरहमागतः ।। 16
'हे सर्व शहाणे, महान धनुर्धारी, प्रत्येक कामात ठाम आहेत. अशा शूर वीरांशी लढायला येणे हे माझे मूर्खपणच आहे.'
दृष्ट्वैव हि कुरून्सर्वान्व्यूढानीकान्प्रहारिणः । हृषितानि च रोमाणि कश्मलेनाहतं मनः ।। 17
'सर्व कौरवांना, युद्धासाठी सज्ज आणि लढण्यास तयार पाहूनच माझ्या अंगावर रोमांच येतात आणि माझे मन गोंधळून गेले आहे.'
दृष्ट्वा तु महतीं सेनां कुरूणां दृढधन्विनाम्। परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ।। 18
कुरूंची मोठी, धनुष्यबाणात निपुण अशी सेना पाहून हा मूर्ख साव्यसाचीच्या समोर हळहळू लागला.
त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये वै प्रणिधाय माम्। सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ।। 19
माझे वडील त्रिगर्तांकडे गेले आहेत, मला इथे एकटं सोडून. त्यांनी सगळी सेना नेली, आता माझ्याकडे एकही सैनिक उरलेला नाही.
अहमेको बहून्बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः। प्रतियोद्धुं न शक्नोति निवर्तय बृहन्नले ।। 20
मी एकटाच आहे, वयाने लहान आणि युद्धाची सवय नाही. इतक्या लोकांना मी तोंड देऊ शकत नाही. बृहन्नले, आपण परत जाऊया.
तं तथा वादिनं तत्र बीभत्सुः प्रत्यभाषत। संप्रहस्य पुनस्तं वै सर्वलोकमहारथः ।। 21
तो असे बोलत असताना, सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेला महायोद्धा बीभत्सू हसत-हसत त्याला उत्तर देऊ लागला.
भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः । न च तावत्कृतं किंचित्परैः कर्म रणाजिरे ।। 22
भीतीमुळे तू असा खचलेला दिसतोस आणि शत्रूंच्या आनंदाला कारण होतोस, पण अजून युद्धात शत्रूने काहीच केलेले नाही.
स्वयमेव च मामात्थ नय मां कौरवान्प्रति । सोहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ।। 23
तूच मला 'मला कौरवांकडे घेऊन चल' असं सांगितलं होतंस. म्हणून मी तुला तिथे नेईन, जिथे हे अनेक ध्वज उभे आहेत.
मध्यमामिषगृध्रूनां कुरूणामाततायिनाम् । नेष्यामि त्वां महाबाहो मा त्वं हि विमना भव। समुद्रमिव गम्भीरं कुरुसैन्यमरिन्दम ।। 24
महाबाहु, मी तुला कुरूंच्या त्या शत्रूंच्या मांसासाठी लालायित असलेल्या सेनेंच्या मधोमध घेऊन जाईन. तू मनाने खचू नकोस, कारण कुरूंची सेना समुद्रासारखी खोल आहे.
स्त्रीसकाशे प्रतिज्ञाय पुरुषाणां हि शृण्वताम्। विकत्थमानो निर्यात्वा ब्रूषि किं नात्र युद्ध्यसे ।। 25
स्त्रियांसमोर आणि पुरुषांच्या उपस्थितीत शपथ घेतलीस, मोठ्या गर्वाने निघालास, मग आता का म्हणतोस की तू लढणार नाहीस?
तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च। रथमारुह्य निर्यात्वा किमर्थं नावबुध्यसे ।। 26
स्त्रियांमध्ये आणि पुरुषांमध्ये शौर्य दाखवण्याचं वचन दिलंस, रथावर बसून निघालास, मग आता का गोंधळतोस?
न चेद्विजित्य गास्त्वं हि नगरं प्रतियास्यसि। प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नार्यश्च संगताः ।। 27
जर तू गुरं परत आणली नाहीस आणि नगरात परतला नाहीस, तर सगळे वीर, पुरुष आणि स्त्रिया तुझी हसतील.
अहमप्यस्मि सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । नाहं शक्नोम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ।। 28
माझ्या सारथ्यकौशल्याचं सैरंध्रीनेही कौतुक केलं आहे; पण मी गुरं परत मिळवता नाही, तोवर नगरात जाऊ शकत नाही.
स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन चोदितः । कथं न युद्ध्येयमहं कुरूनेतान्स्थिरो भव ।। 29
सैरंध्रीच्या स्तुतीने आणि तुझ्या शब्दांनी प्रेरित होऊन मी कुरूंच्या सेनापतींशी लढणार नाही असं कसं होईल? तू धीर धर.
कामं हरन्तु मात्स्यानां भूयांसः कुरवो धनम्। प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वाऽपि बृहन्नले ।। 30
कुरूंना हवे असेल तर मच्छ्यांचे धन त्यांनी घेऊ दे. बृहन्नले, स्त्रिया आणि पुरुष मला हसले तरी चालेल.
संग्रामेण न मे कार्यं गावो गच्छन्तु चापि मे । नगरं च प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते बृहन्नले ।। 31
मला युद्धाची काहीच गरज नाही; गुरं जाऊ दे, मी नगरात प्रवेश करीन — बृहन्नले, तू पाहा.
इत्युक्त्वा प्राद्रवद्भीतो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली। त्यक्त्वा मानं सुसंत्रस्तो विसृज्य सशरं धनुः ।। 32
असं म्हणून, घाबरलेल्या कुंडलीने रथातून उडी मारली आणि मोठ्या भीतीने आपला मान सोडून, धनुष्य आणि बाण टाकून पळून गेला.
नैष शूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम्। श्रेयो हि मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ।। 33
शूर लोकांच्या मते, क्षत्रियाने पळून जाणं योग्य नाही; युद्धात मरणं हे भीतीने पळण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
एवमुक्त्वा तु कौरव्यः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात्। तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनञ्जयः । दीर्घां वेणीं विधून्वानः साधु रक्ते च वाससी ।। 34
असं म्हणून, तो कौरव रथातून खाली उडी मारून पळू लागला. धनंजयाने, त्याच्या पाठोपाठ, लांब वेणी हलवत आणि लाल वस्त्र घालून, त्या राजपुत्राचा पाठलाग केला.
विक्रमन्तं पदन्यासैर्नमयन्तं च भूतलम् । विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा। सैनिकाः प्राहसन्केचिद्योषिद्रूपमवेक्ष्य तम् ।। 35
तो धाडसाने पावलं टाकत, पृथ्वी वाकवत, वेणी हलवत धावत असताना, तो अर्जुन आहे हे न कळता, काही सैनिकांनी त्याचं स्त्रीसदृश रूप पाहून हसणं सुरू केलं.
तं च शीघ्रं प्रधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् । कोऽयं धावत्यसङ्गेन पूर्वं मुक्त्वा रथोत्तमम् ।। 36
तो वेगाने धावताना पाहून कौरव म्हणाले, 'हा कोण आहे, जो उत्तम रथ मागे सोडून एकटाच धावत आहे?'
क एष वेषसंच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः। किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः ।। 37
हा कोण आहे, विचित्र वेशात लपलेला, जणू राखेत लपलेली ज्वाळा? कधी तो पुरुषासारखा दिसतो, तर कधी स्त्रीसारखा.