अथोत्तरो वर्म महाप्रभावं सुवर्णवैडूर्यपरिष्कृतं शुभम्। आमुच्य वीरः प्रययौ रथोत्तमं धनञ्जयं सारथिनं प्रगृह्य ।। 71
मग उत्तरा या वीराने सुवर्ण आणि वैडूर्याने मढवलेलं सुंदर कवच घातलं आणि उत्तम रथावर चढून धनंजयाला सारथी म्हणून घेतलं.
तमुत्तरं प्रेक्ष्य रथोत्तमे स्थितं बृहन्नलां चैव महाजनस्तदा। स्त्रियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः प्रदक्षिणं मङ्गलिनोऽभ्यपूजयन् ।। 72
उत्तरा उत्तम रथावर उभा आहे आणि बृहन्नला त्याच्या शेजारी आहे हे पाहून, मोठी सभा, स्त्रिया, कन्या आणि पुण्यशील ब्राह्मणांनी त्यांची मंगलप्रदक्षिणा करून नमस्कार केला.
यदर्जुनस्यर्षभतुल्यगामिनः पुराऽभवत्खाण्डवदाहमङ्गलम् । कुरून्समासाद्य रणे बृहन्नले सहोत्तरेणास्तु तवाद्य मङ्गलम् ।। 73
पूर्वी अर्जुनासारख्या पराक्रमी पुरुषासाठी खांडववनाचा दाह शुभ घडला होता, तसंच आज या रणभूमीवर, बृहन्नळ आणि उत्तरा यांच्या सोबत, कौरवांचा सामना करताना तुझ्यासाठीही शुभ होवो.
स राजधान्य निर्याय वैराटिरकुतोभयः। प्रयाहीत्यब्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवो गताः ।। 1
नंतर विराट राजा, सर्व बाजूंनी निर्भय होऊन, राजधानीतून बाहेर पडला आणि आपल्या सारथ्याला म्हणाला, 'जिथे कौरव गेले आहेत तिथे घेऊन चल.'
समवेतान्कुरून्सर्वाञ्जिगीषूनवजित्य वै। गाश्चैताः क्षिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम् ।। 2
'सर्व कौरवांना, जे विजयासाठी आले आहेत, हरवून मी या गायी पटकन परत घेऊन येईन आणि पुन्हा शहरात येईन.'
ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः ।। 3
मग पांडुपुत्राने त्या उत्तम घोड्यांना पुढे नेण्यास सुरुवात केली.
ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः। आलिखन्त इवाकाशमूहुः काञ्चनमालिनः ।। 4
त्या सिंहासारख्या पुरुषाने घोड्यांना हाकलले, तेव्हा सोन्याच्या सजावटीने मढवलेले ते घोडे वाऱ्यासारख्या वेगाने आकाशात जणू काही रेषा ओढत धावू लागले.
नातिदूरमथो गत्वा मात्स्यपुत्रधनञ्जयौ । अवैक्षेतामवित्रस्तौ कुरूणां बलिनां बलम् ।। 5
जास्त दूर न जाता, मत्स्यपुत्र आणि धनंजय यांनी निर्भयपणे कौरवांच्या बलाढ्य सैन्याला पाहिले.
श्मशानमभितो गत्वा शूरौ ददृशतुःकुरून् ।। 6 ।। तदनीकं महत्तेषां विस्तृतं सागरोपमम्
स्मशानाजवळ गेले असता, त्या दोन्ही शूरवीरांनी कौरवांना पाहिले; त्यांचे मोठे सैन्य समुद्रासारखे पसरले होते.
सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम् ।। 7 ।। ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता
ते सैन्य जणू आकाशात वळण घेत असलेल्या सर्पासारखे आणि दाट झाडांनी भरलेल्या जंगलासारखे दिसत होते; त्यांच्या हालचालींमुळे उठलेला धूर सर्पासारखा वाटत होता.
दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक्कुरुसत्तम ।। 8 ।। तदनीकमथो वीक्ष्य गजाश्वरथसंकुलम्
त्या धुरामुळे सर्व प्राण्यांचे डोळे झाकले गेले, हे कौरवश्रेष्ठा; मग हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेले ते सैन्य त्यांनी पाहिले—
कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च । द्रोणेन सह पुत्रेण महेष्वासेन धीमता ।। 9
—जे कर्ण, दुर्योधन, कृपाचार्य, शांतनूचे पुत्र, द्रोण आणि त्याचा बलाढ्य, बुद्धिमान पुत्र यांनी राखले होते—
हृष्टरोमा भयोद्विग्नो निमील्य स्वदृशौ तदा। कम्पमानशरीरश्च पार्थं वैराटिरब्रवीत् ।। 10
विराट राजाचे अंगावर रोमांच उभे राहिले, भीतीने त्याचे डोळे मिटले, शरीर थरथरू लागले आणि त्याने पार्थाला म्हटले—
नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे। बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम्। प्रतियोद्धुं न शक्नोमि कुरुसैन्यं भयानकम् ।। 11
'माझ्यात कौरवांशी लढण्याचे बळ नाही; बघ, माझ्या अंगावर रोमांच आले आहेत. त्यांच्या सैन्यात कितीतरी बलाढ्य वीर आहेत, ते इतके भयंकर आहेत की देवांनाही सहज जाऊन भिडता येणार नाही. मी या भयंकर कौरव सैन्याचा सामना करू शकत नाही.'
नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम्। देवैरपि सहेन्द्रेण न शक्यं किंपुनर्नरैः ।। 12
'भीमाच्या धनुष्याने सजलेली ही भारतांची सेना मी जिंकू शकतो, अशी मला आशा वाटत नाही. इंद्रासकट देवांनाही हे शक्य नाही—मग माणसांनी तर शक्यच नाही.'
रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् । दृष्ट्वैव हि परानीकं मनः प्रव्यथतीव मे ।। 13
'समोरच्या सैन्यात इतके रथ, हत्ती, घोडे, पायदळ आणि ध्वज आहेत की ते पाहूनच माझे मन अस्वस्थ झाले आहे.'
यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकः । दुर्योधनस्तथा राजा वीरो दुर्मर्षणः परः ।। 14
'त्या सैन्यात द्रोण, भीष्म, कृपाचार्य, कर्ण, विविंशती, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाहीक, राजा दुर्योधन आणि बलाढ्य दुर्मर्षण हे सर्व आहेत.'
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः । मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिनः ।। 15
'हे सर्व शहाणे, महान धनुर्धारी, युद्धात निपुण आहेत. ते मदमस्त हत्तींसारखे आहेत, त्यांच्या रथांवर ध्वज आणि पताका फडकत आहेत.'
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वार्थकृतनिश्चयाः । ताञ्जेतुं समरे शूरान्दुर्बुद्धिरहमागतः ।। 16
'हे सर्व शहाणे, महान धनुर्धारी, प्रत्येक कामात ठाम आहेत. अशा शूर वीरांशी लढायला येणे हे माझे मूर्खपणच आहे.'
दृष्ट्वैव हि कुरून्सर्वान्व्यूढानीकान्प्रहारिणः । हृषितानि च रोमाणि कश्मलेनाहतं मनः ।। 17
'सर्व कौरवांना, युद्धासाठी सज्ज आणि लढण्यास तयार पाहूनच माझ्या अंगावर रोमांच येतात आणि माझे मन गोंधळून गेले आहे.'
दृष्ट्वा तु महतीं सेनां कुरूणां दृढधन्विनाम्। परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ।। 18
कुरूंची मोठी, धनुष्यबाणात निपुण अशी सेना पाहून हा मूर्ख साव्यसाचीच्या समोर हळहळू लागला.
त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये वै प्रणिधाय माम्। सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ।। 19
माझे वडील त्रिगर्तांकडे गेले आहेत, मला इथे एकटं सोडून. त्यांनी सगळी सेना नेली, आता माझ्याकडे एकही सैनिक उरलेला नाही.
अहमेको बहून्बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः। प्रतियोद्धुं न शक्नोति निवर्तय बृहन्नले ।। 20
मी एकटाच आहे, वयाने लहान आणि युद्धाची सवय नाही. इतक्या लोकांना मी तोंड देऊ शकत नाही. बृहन्नले, आपण परत जाऊया.
तं तथा वादिनं तत्र बीभत्सुः प्रत्यभाषत। संप्रहस्य पुनस्तं वै सर्वलोकमहारथः ।। 21
तो असे बोलत असताना, सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेला महायोद्धा बीभत्सू हसत-हसत त्याला उत्तर देऊ लागला.
भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः । न च तावत्कृतं किंचित्परैः कर्म रणाजिरे ।। 22
भीतीमुळे तू असा खचलेला दिसतोस आणि शत्रूंच्या आनंदाला कारण होतोस, पण अजून युद्धात शत्रूने काहीच केलेले नाही.
स्वयमेव च मामात्थ नय मां कौरवान्प्रति । सोहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ।। 23
तूच मला 'मला कौरवांकडे घेऊन चल' असं सांगितलं होतंस. म्हणून मी तुला तिथे नेईन, जिथे हे अनेक ध्वज उभे आहेत.
मध्यमामिषगृध्रूनां कुरूणामाततायिनाम् । नेष्यामि त्वां महाबाहो मा त्वं हि विमना भव। समुद्रमिव गम्भीरं कुरुसैन्यमरिन्दम ।। 24
महाबाहु, मी तुला कुरूंच्या त्या शत्रूंच्या मांसासाठी लालायित असलेल्या सेनेंच्या मधोमध घेऊन जाईन. तू मनाने खचू नकोस, कारण कुरूंची सेना समुद्रासारखी खोल आहे.
स्त्रीसकाशे प्रतिज्ञाय पुरुषाणां हि शृण्वताम्। विकत्थमानो निर्यात्वा ब्रूषि किं नात्र युद्ध्यसे ।। 25
स्त्रियांसमोर आणि पुरुषांच्या उपस्थितीत शपथ घेतलीस, मोठ्या गर्वाने निघालास, मग आता का म्हणतोस की तू लढणार नाहीस?
तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च। रथमारुह्य निर्यात्वा किमर्थं नावबुध्यसे ।। 26
स्त्रियांमध्ये आणि पुरुषांमध्ये शौर्य दाखवण्याचं वचन दिलंस, रथावर बसून निघालास, मग आता का गोंधळतोस?
न चेद्विजित्य गास्त्वं हि नगरं प्रतियास्यसि। प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नार्यश्च संगताः ।। 27
जर तू गुरं परत आणली नाहीस आणि नगरात परतला नाहीस, तर सगळे वीर, पुरुष आणि स्त्रिया तुझी हसतील.