तमाददानं प्रमदा जहासिरे ह्यधोमुखं वीरवरोऽभ्यधारयत्। ततस्तिरश्चीनकृतं सपत्नहा ह्यधोमुखं कवचमथाभ्यकर्षत ।। 61
तो ते धनुष्य उचलताना स्त्रिया हसल्या, आणि तो सर्वोत्तम वीर खाली मान घालून पाहू लागला. मग प्रतिस्पर्ध्यांचा पराभव करणारा तो वीर, तसाच खाली मान घालून, तिरकं बांधलेलं कवच ओढू लागला.
सम्यक्प्रजानन्नपि सत्यविक्रमो ह्यज्ञातवत्सर्वकुरुप्रवीरः। ऊर्ध्वं क्षिपन्वीरतरोऽभ्यधारयत्पुनश्च यन्ता कवचं धनञ्जयः ।। 62
सर्व काही समजूनही, खऱ्या अर्थाने पराक्रमी आणि सर्व कुरुंच्या मध्ये लपलेला अर्जुन, पुन्हा पुन्हा कवच उचलून घालत होता आणि सारथ्य करत होता.
एवंप्रकाराणि बहूनि कुर्वति तस्मिन्कुमार्यः प्रमदा जहासिरे । तथापि कुर्वन्तममित्रकर्शनं नैवोत्तरः पर्यभवद्धनञ्जयम् ।। 63
तो असे अनेक प्रकार करत असताना राजकन्या आणि स्त्रिया हसत होत्या. तरीही, शत्रूंचा नाश करणारा अर्जुन असं करत असतानाही, उत्तरा त्याला कधीच मागे टाकू शकला नाही.
तं राजपुत्रः समनाहयत्स्वयं जाम्बूनदान्तेन शुभेन वर्मणा। कृशानुतप्तप्रतिमेन भास्वता जाज्वल्यमानेन सहस्ररश्मिना ।। 64
मग राजपुत्राने स्वतःच त्याला सुंदर, सुवर्णाने मढवलेलं, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि हजार किरणांनी झळकणारं कवच घालून दिलं.
अथास्य शीघ्रं प्रसमीक्ष्य भोजयद्रथे हयान्काञ्चनजालसंवृतान्। सुवर्णजालान्तरयोक्तभूषणं सिंहं च सौवर्णमुपाश्रयद्रथे ।। 65
मग त्याने पटकन पाहून रथातील घोड्यांना, जे सुवर्णजाळ्यांनी झाकलेले होते, खाऊ घातलं. तसेच रथावर सोन्याचा सिंह शोभेसाठी ठेवला.
धनूंषि च विचित्राणि बाणांश्च रुचिरान्बहून्। आयुधानि च वै तत्र रथोपस्थे च स न्यसत् ।। 66
त्याने वेगवेगळ्या प्रकारची धनुष्यं, सुंदर बाण आणि शस्त्रं रथाच्या आत नीट ठेवली.
आरुह्य प्रययौ वीरः सबृहन्नलसारथिः। अथोत्तरा च कन्याश्च स ख्यश्चैवाब्रुवंस्तदा ।। 67
तो वीर बृहन्नला सारथी म्हणून रथावर चढून निघाला. मग उत्तरा, कन्या आणि सेविका बोलू लागल्या.
बृहन्नले आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः। पाञ्चालिकार्थं सूक्ष्माणि रत्नानि विविधानि च । विजित्य संग्रामगतान्भीष्मद्रोणमुखान्कुरून् ।। 68
बृहन्नले, आम्हाला सुंदर वस्त्रं, सूक्ष्म दागिने आणि वेगवेगळ्या मौल्यवान वस्तू पाञ्चालीसाठी घेऊन ये, जेव्हा भीष्म-द्रोण यांच्या नेतृत्वाखालील कुरुंना युद्धात हरवशील.
अथ ता ब्रुवतीः कन्याः सहिताः कुरुनन्दनः। प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ।। 69
मग त्या कन्या एकत्र बोलत असताना, कुरुपुत्र पार्थ, ज्याचा आवाज मेघगर्जनेसारखा होता, हसत उत्तर देऊ लागला.
यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान् । अथाहरिष्ये वासांसि सूक्ष्माण्याभरणानि च ।। 70
जर हा उत्तरा युद्धात महान रथी वीरांना जिंकेल, तर मी तुम्हाला सुंदर वस्त्रं आणि दागिने नक्की आणून देईन.
अथोत्तरो वर्म महाप्रभावं सुवर्णवैडूर्यपरिष्कृतं शुभम्। आमुच्य वीरः प्रययौ रथोत्तमं धनञ्जयं सारथिनं प्रगृह्य ।। 71
मग उत्तरा या वीराने सुवर्ण आणि वैडूर्याने मढवलेलं सुंदर कवच घातलं आणि उत्तम रथावर चढून धनंजयाला सारथी म्हणून घेतलं.
तमुत्तरं प्रेक्ष्य रथोत्तमे स्थितं बृहन्नलां चैव महाजनस्तदा। स्त्रियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः प्रदक्षिणं मङ्गलिनोऽभ्यपूजयन् ।। 72
उत्तरा उत्तम रथावर उभा आहे आणि बृहन्नला त्याच्या शेजारी आहे हे पाहून, मोठी सभा, स्त्रिया, कन्या आणि पुण्यशील ब्राह्मणांनी त्यांची मंगलप्रदक्षिणा करून नमस्कार केला.
यदर्जुनस्यर्षभतुल्यगामिनः पुराऽभवत्खाण्डवदाहमङ्गलम् । कुरून्समासाद्य रणे बृहन्नले सहोत्तरेणास्तु तवाद्य मङ्गलम् ।। 73
पूर्वी अर्जुनासारख्या पराक्रमी पुरुषासाठी खांडववनाचा दाह शुभ घडला होता, तसंच आज या रणभूमीवर, बृहन्नळ आणि उत्तरा यांच्या सोबत, कौरवांचा सामना करताना तुझ्यासाठीही शुभ होवो.
स राजधान्य निर्याय वैराटिरकुतोभयः। प्रयाहीत्यब्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवो गताः ।। 1
नंतर विराट राजा, सर्व बाजूंनी निर्भय होऊन, राजधानीतून बाहेर पडला आणि आपल्या सारथ्याला म्हणाला, 'जिथे कौरव गेले आहेत तिथे घेऊन चल.'
समवेतान्कुरून्सर्वाञ्जिगीषूनवजित्य वै। गाश्चैताः क्षिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम् ।। 2
'सर्व कौरवांना, जे विजयासाठी आले आहेत, हरवून मी या गायी पटकन परत घेऊन येईन आणि पुन्हा शहरात येईन.'
ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः ।। 3
मग पांडुपुत्राने त्या उत्तम घोड्यांना पुढे नेण्यास सुरुवात केली.
ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः। आलिखन्त इवाकाशमूहुः काञ्चनमालिनः ।। 4
त्या सिंहासारख्या पुरुषाने घोड्यांना हाकलले, तेव्हा सोन्याच्या सजावटीने मढवलेले ते घोडे वाऱ्यासारख्या वेगाने आकाशात जणू काही रेषा ओढत धावू लागले.
नातिदूरमथो गत्वा मात्स्यपुत्रधनञ्जयौ । अवैक्षेतामवित्रस्तौ कुरूणां बलिनां बलम् ।। 5
जास्त दूर न जाता, मत्स्यपुत्र आणि धनंजय यांनी निर्भयपणे कौरवांच्या बलाढ्य सैन्याला पाहिले.
श्मशानमभितो गत्वा शूरौ ददृशतुःकुरून् ।। 6 ।। तदनीकं महत्तेषां विस्तृतं सागरोपमम्
स्मशानाजवळ गेले असता, त्या दोन्ही शूरवीरांनी कौरवांना पाहिले; त्यांचे मोठे सैन्य समुद्रासारखे पसरले होते.
सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम् ।। 7 ।। ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता
ते सैन्य जणू आकाशात वळण घेत असलेल्या सर्पासारखे आणि दाट झाडांनी भरलेल्या जंगलासारखे दिसत होते; त्यांच्या हालचालींमुळे उठलेला धूर सर्पासारखा वाटत होता.
दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक्कुरुसत्तम ।। 8 ।। तदनीकमथो वीक्ष्य गजाश्वरथसंकुलम्
त्या धुरामुळे सर्व प्राण्यांचे डोळे झाकले गेले, हे कौरवश्रेष्ठा; मग हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेले ते सैन्य त्यांनी पाहिले—
कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च । द्रोणेन सह पुत्रेण महेष्वासेन धीमता ।। 9
—जे कर्ण, दुर्योधन, कृपाचार्य, शांतनूचे पुत्र, द्रोण आणि त्याचा बलाढ्य, बुद्धिमान पुत्र यांनी राखले होते—
हृष्टरोमा भयोद्विग्नो निमील्य स्वदृशौ तदा। कम्पमानशरीरश्च पार्थं वैराटिरब्रवीत् ।। 10
विराट राजाचे अंगावर रोमांच उभे राहिले, भीतीने त्याचे डोळे मिटले, शरीर थरथरू लागले आणि त्याने पार्थाला म्हटले—
नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे। बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम्। प्रतियोद्धुं न शक्नोमि कुरुसैन्यं भयानकम् ।। 11
'माझ्यात कौरवांशी लढण्याचे बळ नाही; बघ, माझ्या अंगावर रोमांच आले आहेत. त्यांच्या सैन्यात कितीतरी बलाढ्य वीर आहेत, ते इतके भयंकर आहेत की देवांनाही सहज जाऊन भिडता येणार नाही. मी या भयंकर कौरव सैन्याचा सामना करू शकत नाही.'
नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम्। देवैरपि सहेन्द्रेण न शक्यं किंपुनर्नरैः ।। 12
'भीमाच्या धनुष्याने सजलेली ही भारतांची सेना मी जिंकू शकतो, अशी मला आशा वाटत नाही. इंद्रासकट देवांनाही हे शक्य नाही—मग माणसांनी तर शक्यच नाही.'
रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् । दृष्ट्वैव हि परानीकं मनः प्रव्यथतीव मे ।। 13
'समोरच्या सैन्यात इतके रथ, हत्ती, घोडे, पायदळ आणि ध्वज आहेत की ते पाहूनच माझे मन अस्वस्थ झाले आहे.'
यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकः । दुर्योधनस्तथा राजा वीरो दुर्मर्षणः परः ।। 14
'त्या सैन्यात द्रोण, भीष्म, कृपाचार्य, कर्ण, विविंशती, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त, बाहीक, राजा दुर्योधन आणि बलाढ्य दुर्मर्षण हे सर्व आहेत.'
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः । मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिनः ।। 15
'हे सर्व शहाणे, महान धनुर्धारी, युद्धात निपुण आहेत. ते मदमस्त हत्तींसारखे आहेत, त्यांच्या रथांवर ध्वज आणि पताका फडकत आहेत.'
नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वार्थकृतनिश्चयाः । ताञ्जेतुं समरे शूरान्दुर्बुद्धिरहमागतः ।। 16
'हे सर्व शहाणे, महान धनुर्धारी, प्रत्येक कामात ठाम आहेत. अशा शूर वीरांशी लढायला येणे हे माझे मूर्खपणच आहे.'
दृष्ट्वैव हि कुरून्सर्वान्व्यूढानीकान्प्रहारिणः । हृषितानि च रोमाणि कश्मलेनाहतं मनः ।। 17
'सर्व कौरवांना, युद्धासाठी सज्ज आणि लढण्यास तयार पाहूनच माझ्या अंगावर रोमांच येतात आणि माझे मन गोंधळून गेले आहे.'