देवेन्द्रसारथिर्वीरो मातलिः ख्यातविक्रमः । सुमहो जामदग्नेश्च विष्णोर्यन्ता च दारुकः ।। 51
इंद्राचा सारथी वीर मातली, पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध; जमदग्नीचा महान सारथी आणि विष्णूचा सारथी दारुक, हेही आहेत.
सुमन्त्रो वा दाशरथेः सूर्ययन्ता तथाऽरुणः। सर्वे सारथयः ख्याता न बृहन्नलया समाः ।। 52
दशरथाचा सारथी सुमंत्र, सूर्याचा सारथी अरुण—हे सर्व प्रसिद्ध सारथी, पण बृहन्नळेसारखा कोणीच नाही.
इत्युक्तोऽहं च सैरन्ध्र्या तेन त्वामाह्वयामि वै । आहुता त्वं मया सार्धं योद्धुं याहि बृहन्नले ।। 53
सैरंध्रीने मला असं सांगितलं म्हणून मी तुला बोलावतो; मी तुला माझ्यासोबत युद्धासाठी आमंत्रित करतो—चल, बृहन्नळे.
दूराद्दूरतरं गावो भवन्ति कुरुभिर्हृताः। तथोक्ता प्रत्युवाचेदं राजपुत्रं बृहन्नला ।। 54
दूरवरून कौरव गायी अजून दूर नेत आहेत; असं राजपुत्राने सांगितल्यावर बृहन्नळेने त्याला उत्तर दिलं.
का शक्तिर्मम सारथ्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि । नृत्तं वा यदि वा गीतं वादित्रं वा पृथग्विधम् । तत्करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु कुतो मम ।। 55
माझ्यात युद्धाच्या रणांगणात सारथ्य करण्याची काय ताकद आहे? नाचायचं, गाण्याचं किंवा वेगवेगळ्या वाद्यांचं वाजवायचं असेल तर ते मी नक्की करीन, पण सारथी होणं माझ्या हातात नाही.
त्वं नर्तको वा यदि वाऽपि गायकः क्षिप्रं तनुत्रं परिधत्स्व भानुमत्। अभीक्ष्णमाहुस्तव कर्म पौरुषं स्त्रियः प्रशंसन्ति ममाद्य चान्तिके ।। 56
तू नर्तक असशील किंवा गायक असशील, तर पटकन तुझं तेजस्वी वस्त्र घाल. तुझ्या शौर्याची आणि कर्तृत्वाची स्त्रिया नेहमीच स्तुती करतात, आणि आज त्या माझ्या समोर तुझं कौतुक करतात.
इत्येवमुक्त्वा नृपसूनुसत्तमस्तदा स्मयित्वाऽर्जुनमभ्यनन्दयत्। अथोत्तरः पारशवं शताक्षिमत्सुवर्णचित्रं परिगृह्य भानुमत् ।। 57
असं म्हणून राजपुत्राने हसून अर्जुनाचं स्वागत केलं. मग उत्तरा नावाच्या राजपुत्राने सुवर्णाने मढवलेलं, शंभर डोळ्यांचं तेजस्वी धनुष्य उचललं.
बृहन्नलायै प्रददौ स्वयं तदा विराटपुत्रः परवीरघातिने। तदाज्ञया मात्स्यसुतस्य वीर्यवानकर्तुकामेव समाददे तदा ।। 58
त्या वेळी विराटाचा पुत्र, जो शत्रूंचा पराभव करणारा होता, त्याने स्वतःच ते धनुष्य बृहन्नलेला दिलं. मत्स्यपुत्राच्या आज्ञेने तो पराक्रमी अर्जुन ते धनुष्य घेण्यास उत्सुक झाला.
यद्यस्ति च रणे शौर्यं शक्यः स्याद्द्विषतां वधः। अहं त्वामभिगच्छामि यत्र त्वं यासि तत्र भो ।। 59
जर युद्धात खरोखरच धैर्य असेल, तर शत्रूंचा नाश नक्कीच शक्य आहे. मी तुझ्या मागे येईन, तू जिथे जाशील तिथे मी येईन, हे राजन.
ततः स नर्मसंयुक्तमकरोत्पाण्डवो बहु। उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जानन्नरिन्दमः ।। 60
मग पांडवाने, सर्व काही जाणून, उत्तरा समोर आणि तिच्या उपस्थितीत अनेक हसवणारे बोल केले.
तमाददानं प्रमदा जहासिरे ह्यधोमुखं वीरवरोऽभ्यधारयत्। ततस्तिरश्चीनकृतं सपत्नहा ह्यधोमुखं कवचमथाभ्यकर्षत ।। 61
तो ते धनुष्य उचलताना स्त्रिया हसल्या, आणि तो सर्वोत्तम वीर खाली मान घालून पाहू लागला. मग प्रतिस्पर्ध्यांचा पराभव करणारा तो वीर, तसाच खाली मान घालून, तिरकं बांधलेलं कवच ओढू लागला.
सम्यक्प्रजानन्नपि सत्यविक्रमो ह्यज्ञातवत्सर्वकुरुप्रवीरः। ऊर्ध्वं क्षिपन्वीरतरोऽभ्यधारयत्पुनश्च यन्ता कवचं धनञ्जयः ।। 62
सर्व काही समजूनही, खऱ्या अर्थाने पराक्रमी आणि सर्व कुरुंच्या मध्ये लपलेला अर्जुन, पुन्हा पुन्हा कवच उचलून घालत होता आणि सारथ्य करत होता.
एवंप्रकाराणि बहूनि कुर्वति तस्मिन्कुमार्यः प्रमदा जहासिरे । तथापि कुर्वन्तममित्रकर्शनं नैवोत्तरः पर्यभवद्धनञ्जयम् ।। 63
तो असे अनेक प्रकार करत असताना राजकन्या आणि स्त्रिया हसत होत्या. तरीही, शत्रूंचा नाश करणारा अर्जुन असं करत असतानाही, उत्तरा त्याला कधीच मागे टाकू शकला नाही.
तं राजपुत्रः समनाहयत्स्वयं जाम्बूनदान्तेन शुभेन वर्मणा। कृशानुतप्तप्रतिमेन भास्वता जाज्वल्यमानेन सहस्ररश्मिना ।। 64
मग राजपुत्राने स्वतःच त्याला सुंदर, सुवर्णाने मढवलेलं, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि हजार किरणांनी झळकणारं कवच घालून दिलं.
अथास्य शीघ्रं प्रसमीक्ष्य भोजयद्रथे हयान्काञ्चनजालसंवृतान्। सुवर्णजालान्तरयोक्तभूषणं सिंहं च सौवर्णमुपाश्रयद्रथे ।। 65
मग त्याने पटकन पाहून रथातील घोड्यांना, जे सुवर्णजाळ्यांनी झाकलेले होते, खाऊ घातलं. तसेच रथावर सोन्याचा सिंह शोभेसाठी ठेवला.
धनूंषि च विचित्राणि बाणांश्च रुचिरान्बहून्। आयुधानि च वै तत्र रथोपस्थे च स न्यसत् ।। 66
त्याने वेगवेगळ्या प्रकारची धनुष्यं, सुंदर बाण आणि शस्त्रं रथाच्या आत नीट ठेवली.
आरुह्य प्रययौ वीरः सबृहन्नलसारथिः। अथोत्तरा च कन्याश्च स ख्यश्चैवाब्रुवंस्तदा ।। 67
तो वीर बृहन्नला सारथी म्हणून रथावर चढून निघाला. मग उत्तरा, कन्या आणि सेविका बोलू लागल्या.
बृहन्नले आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः। पाञ्चालिकार्थं सूक्ष्माणि रत्नानि विविधानि च । विजित्य संग्रामगतान्भीष्मद्रोणमुखान्कुरून् ।। 68
बृहन्नले, आम्हाला सुंदर वस्त्रं, सूक्ष्म दागिने आणि वेगवेगळ्या मौल्यवान वस्तू पाञ्चालीसाठी घेऊन ये, जेव्हा भीष्म-द्रोण यांच्या नेतृत्वाखालील कुरुंना युद्धात हरवशील.
अथ ता ब्रुवतीः कन्याः सहिताः कुरुनन्दनः। प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघदुन्दुभिनिस्वनः ।। 69
मग त्या कन्या एकत्र बोलत असताना, कुरुपुत्र पार्थ, ज्याचा आवाज मेघगर्जनेसारखा होता, हसत उत्तर देऊ लागला.
यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान् । अथाहरिष्ये वासांसि सूक्ष्माण्याभरणानि च ।। 70
जर हा उत्तरा युद्धात महान रथी वीरांना जिंकेल, तर मी तुम्हाला सुंदर वस्त्रं आणि दागिने नक्की आणून देईन.
अथोत्तरो वर्म महाप्रभावं सुवर्णवैडूर्यपरिष्कृतं शुभम्। आमुच्य वीरः प्रययौ रथोत्तमं धनञ्जयं सारथिनं प्रगृह्य ।। 71
मग उत्तरा या वीराने सुवर्ण आणि वैडूर्याने मढवलेलं सुंदर कवच घातलं आणि उत्तम रथावर चढून धनंजयाला सारथी म्हणून घेतलं.
तमुत्तरं प्रेक्ष्य रथोत्तमे स्थितं बृहन्नलां चैव महाजनस्तदा। स्त्रियश्च कन्याश्च द्विजाश्च सुव्रताः प्रदक्षिणं मङ्गलिनोऽभ्यपूजयन् ।। 72
उत्तरा उत्तम रथावर उभा आहे आणि बृहन्नला त्याच्या शेजारी आहे हे पाहून, मोठी सभा, स्त्रिया, कन्या आणि पुण्यशील ब्राह्मणांनी त्यांची मंगलप्रदक्षिणा करून नमस्कार केला.
यदर्जुनस्यर्षभतुल्यगामिनः पुराऽभवत्खाण्डवदाहमङ्गलम् । कुरून्समासाद्य रणे बृहन्नले सहोत्तरेणास्तु तवाद्य मङ्गलम् ।। 73
पूर्वी अर्जुनासारख्या पराक्रमी पुरुषासाठी खांडववनाचा दाह शुभ घडला होता, तसंच आज या रणभूमीवर, बृहन्नळ आणि उत्तरा यांच्या सोबत, कौरवांचा सामना करताना तुझ्यासाठीही शुभ होवो.
स राजधान्य निर्याय वैराटिरकुतोभयः। प्रयाहीत्यब्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवो गताः ।। 1
नंतर विराट राजा, सर्व बाजूंनी निर्भय होऊन, राजधानीतून बाहेर पडला आणि आपल्या सारथ्याला म्हणाला, 'जिथे कौरव गेले आहेत तिथे घेऊन चल.'
समवेतान्कुरून्सर्वाञ्जिगीषूनवजित्य वै। गाश्चैताः क्षिप्रमादाय पुनरेष्याम्यहं पुरम् ।। 2
'सर्व कौरवांना, जे विजयासाठी आले आहेत, हरवून मी या गायी पटकन परत घेऊन येईन आणि पुन्हा शहरात येईन.'
ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः ।। 3
मग पांडुपुत्राने त्या उत्तम घोड्यांना पुढे नेण्यास सुरुवात केली.
ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः। आलिखन्त इवाकाशमूहुः काञ्चनमालिनः ।। 4
त्या सिंहासारख्या पुरुषाने घोड्यांना हाकलले, तेव्हा सोन्याच्या सजावटीने मढवलेले ते घोडे वाऱ्यासारख्या वेगाने आकाशात जणू काही रेषा ओढत धावू लागले.
नातिदूरमथो गत्वा मात्स्यपुत्रधनञ्जयौ । अवैक्षेतामवित्रस्तौ कुरूणां बलिनां बलम् ।। 5
जास्त दूर न जाता, मत्स्यपुत्र आणि धनंजय यांनी निर्भयपणे कौरवांच्या बलाढ्य सैन्याला पाहिले.
श्मशानमभितो गत्वा शूरौ ददृशतुःकुरून् ।। 6 ।। तदनीकं महत्तेषां विस्तृतं सागरोपमम्
स्मशानाजवळ गेले असता, त्या दोन्ही शूरवीरांनी कौरवांना पाहिले; त्यांचे मोठे सैन्य समुद्रासारखे पसरले होते.
सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम् ।। 7 ।। ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता
ते सैन्य जणू आकाशात वळण घेत असलेल्या सर्पासारखे आणि दाट झाडांनी भरलेल्या जंगलासारखे दिसत होते; त्यांच्या हालचालींमुळे उठलेला धूर सर्पासारखा वाटत होता.