सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना। का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
राजांनी गोड शब्दांनी तिचं सांत्वन केलं आणि विचारलं, 'तू कोण आहेस? तुझे नख तांबडे आहेत, त्वचा सावळी आहे आणि कानात सुंदर रत्नजडित कुंडले आहेत.'
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा। कथं च पतिताऽस्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते
'तू इतकी खोल विचारात का आहेस? हुशारीने का उसासे टाकतेस? आणि या गवत-झाडांनी भरलेल्या विहिरीत तू कशी पडलीस?'
योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया
जो देवांनी मारलेल्या दैत्यांना आपल्या विद्या वापरून पुन्हा जिवंत करतो—
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते। एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः
'मी त्या शुक्राची मुलगी आहे; त्यांना माझ्या या अवस्थेची कल्पना नाही. हे बघा, माझा उजवा हात, तांबड्या नखांसह.'
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः। जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
'माझा हात धरून मला वर काढा, कारण मी तुम्हाला कुलीन समजते. मला माहीत आहे, तुम्ही शांत, पराक्रमी आणि कीर्तीवान आहात.'
तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि
'म्हणून या विहिरीत पडलेल्या मला तुम्ही वर काढायलाच हवं.'
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात्। उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः
राजाने तिचा उजवा हात धरून तिला विहिरीतून वर उचललं; आणि झपाट्याने तिला त्या विहिरीतून बाहेर काढलं.
गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव। इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदमुत्तरम्
'जा, सुभगे, जिथे तुला हवं तिथे जा; तुला काहीही भीती नाही,' असं राजा म्हणाला. तेव्हा देवयानीने राजाला उत्तर दिलं.
उवाच मामुपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो हि मे। गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद्भर्ता भविष्यसि
ती म्हणाली, 'माझ्यासोबत लगेच जा, कारण तू मला प्रिय आहेस. तू माझा हात धरलास, म्हणूनच तूच माझा नवरा होशील.'
इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्भवः। त्वं भद्रे ब्राह्मणी तस्मान्मया नार्हसि सङ्गमम्
राजा, क्षत्रिय कुळात जन्मलेला, म्हणाला, 'सौम्ये, तू ब्राह्मण घरातील आहेस, म्हणून माझ्याशी तुझं नातं योग्य नाही.'
सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहिता शुभे। तस्मादपि भयं मेऽद्य ततः कल्याणि नार्हसि
'तू सर्व लोकांचे गुरु काव्य यांची कन्या आहेस, शुभे. म्हणूनच मला आज भीती वाटते; म्हणून, कल्याणी, हे योग्य नाही.'
यदि मद्वचनान्नाद्य मां नेच्छसि नराधिप। त्वामेव वरये पित्रा तस्माल्लप्स्यसि गच्छ हि
'राजन, जर तू माझ्या म्हणण्यानुसार आज मला नकोसं मानत असशील, तर माझे वडील तुलाच माझ्यासाठी निवडतील, आणि मग तू मला मिळशील; आता जा.'
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ। गते तु नाहुषे तस्मिन्देवयान्यप्यनिन्दिता
सुंदर कंबरेच्या त्या स्त्रीला निरोप देऊन ययाति आपल्या नगरात परतला; आणि नाहुषपुत्र निघून गेल्यावर, निष्कलंक देवयानीही—
क्वचिद्गत्वा च रुदती वृक्षमाश्रित्य धिष्ठिता। ततश्चिरायमाणायां दुहितर्यथ भार्गवः
ती कुठेतरी जाऊन, रडत रडत, एका झाडाला टेकून उभी राहिली; आणि जेव्हा ती कन्या बराच वेळ तिथेच राहिली, तेव्हा भृगुवंशीय—
संस्मृत्योवाच धात्रीं तां दुहितुः स्नेहविक्लवः। धात्रि त्वमानय क्षिप्रं देवयानीं समुध्यमाम्
आपल्या मुलीची आठवण येऊन, प्रेमाने भरलेल्या मनाने भृगुने तिच्या धायेला सांगितले, 'धाय, तू लवकर देवयानीला, जी बाहेर गेली आहे, परत आण.'
इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरिताऽऽनयितुं गता। यत्रयत्र सशीभिः सा गता पदममार्गत
हे ऐकताच ती धाय पटकन तिला आणायला निघाली; जिथे जिथे गेली, तिथे तिथे पावलोपावली शोधू लागली.
सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्तां रुदतीं स्थिताम्। वृत्तान्तं किमिदं भद्रे शीघ्रं वद पिताह्वयत्
ती तिथे पोहोचली आणि देवयानीला दुःखी, थकलेली, रडत उभी असलेली पाहिली; 'काय झालं ग, लवकर सांग, तुझे वडील बोलावत आहेत.'
एवमुक्ताह धात्रीं तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम्। उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुरः
असं विचारल्यावर, तिने धायेला सांगितलं की शर्मिष्ठेने तिच्यावर अन्याय केला आहे; दुःखाने व्याकुळ होऊन, समोर आलेल्या घूर्णिकेला तिने सांगितलं.
त्वरितं घूर्णिके गच्छ शीघ्रमाचक्ष्व मे पितुः
'घूर्णिके, लवकर जा आणि लगेच माझ्या वडिलांना सांग.'
सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकाऽसुरमन्दिरम्
मग घूर्णिका तिथे, असुरांच्या महालात, पटकन गेली.
दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना। आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्
काव्यांना पाहून, घाबरलेल्या मनाने तिने सांगितले, 'माझ्या मालकीण देवयानीला जंगलात अपाय झाला आहे, हे ज्ञानी.'
शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः। श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्
‘शर्मिष्ठेने, वृषपर्वाचा मुलगी, हे महाभागा, हे केलं आहे.’ हे ऐकून की त्याच्या मुलीला तिथे शर्मिष्ठेने त्रास दिला—
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने। दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
काव्य, दुःखाने आणि घाईने, आपल्या मुलीचा शोध घेत जंगलात गेला; आणि तिथे देवयानीला पाहिलं—
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्। आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः
मुलीला दोन्ही हातांनी मिठी मारून, दुःखी होऊन तो म्हणाला, 'सर्व लोकांना सुखदुःख त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळेच मिळतं.'
मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता
‘माझ्या मते, तू काहीतरी चुकीचं केलं असावंस, म्हणूनच तुला हा परिणाम भोगावा लागला.’
शर्मिष्ठया यदुक्ताऽस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः।। सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः
‘शर्मिष्ठा, वृषपर्वाची मुलगी, तिने मला जे सांगितलं ते खरंच आहे; तिने बरोबरच बोललं—तू दैत्यांमध्ये गाणारा आहेस.’
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी। वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्
अशी तिखट आणि कठोर शब्दांनी, रागाने डोळे लाल करून, वृषपर्वाचा कन्या शर्मिष्ठा माझ्याशी बोलली.
स्तुवतो दुहिता नित्यं याचतः प्रतिगृह्णतः। अहं तु स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः
मी नेहमी तिची स्तुती करत होते, विनंती करत होते, आणि ती जे काही देई ते स्वीकारत होते; पण मी स्तुती केली, दिलं, तरी तिने स्वीकारलं नाही, असं ती म्हणाली.
इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः। क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः
वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा, रागाने डोळे लाल करून, गर्वाने भरून, पुन्हा पुन्हा मला हेच बोलत होती.
यद्यह स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः। प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया
बाबा, जर मी तिची स्तुती करत, आणि ती स्वीकारत असे, तर मी शर्मिष्ठेला शांत केलं असतं; असं माझ्या मैत्रिणीने मला सांगितलं.