विविंशतिर्विकर्णश्च चित्रसेनश्च वीर्यवान् । दुःसहो दुर्मुखश्चैव एते चान्ये महारथाः ।। 3
विविंशति, विकर्ण, पराक्रमी चित्रसेन, दुःसह, दुर्मुख आणि इतर अनेक मोठे रथीही होते.
सर्वे मत्स्यानुपागम्य विराटस्य महीपतेः । गोपान्विद्राव्य तरसा गोधनं जह्रुरोजसा ।। 4
हे सर्वजण विराट राजाच्या मत्स्य देशात पोहोचले आणि गवळ्यांना पिटाळून गायी मोठ्या जोमाने घेऊन गेले.
गवां शतसहस्राणि कुरवः कालयन्ति च । महता रथवंशेन परिगृह्य समन्ततः ।। 5
कौरवांनी हजारो गायी चारही बाजूंनी मोठ्या रथांच्या सैन्याने वेढून हाकून नेल्या.
गोपालानां तु घोषेषु हन्यतां तैर्महारथैः । आरावः सुमहानासीत्संप्रहारे भयंकरे ।। 6
गोपाळांच्या वस्त्यांमध्ये त्या मोठ्या योद्ध्यांनी हल्ला करून लोकांना ठार मारायला सुरुवात केली आणि त्या भयंकर लढाईत मोठा गोंधळ आणि भीतीदायक आरडाओरडा झाला.
गवाध्यक्षस्तु संत्रस्तो रथमास्थाय सत्वरः। जगाम नगरायैव परिक्रोशंस्तदाऽऽर्तवत् ।। 7
गायींचा देखरेख करणारा अधिकारी घाबरून पटकन रथावर बसला आणि दुःखी अवस्थेत ओरडत थेट नगराकडे निघाला.
स प्रविश्य पुरं राज्ञो नृपवेश्माभ्ययात्ततः। अवतीर्य रथात्तूर्णमाख्यातुं प्रविवेश ह ।। 8
तो नगरात शिरून राजाच्या राजवाड्यात गेला आणि घाईने रथातून उतरून घडलेली सगळी घटना सांगायला आत गेला.
दृष्ट्वा भूमिंजयं नाम पुत्रं मात्स्यस्य मानिनम् । तस्मै च सर्वमाचष्ट राष्ट्रस्य पशुकर्षणम् ।। 9
त्याने भूमिजय नावाच्या मत्स्यराजाच्या अभिमानी पुत्राला पाहिले आणि त्याला राज्यातील गायींची लूट कशी झाली ते सगळं सांगितलं.
गवां शतसहस्राणि कुरबः कालयन्ति ते। प्रतिजेतुं समुत्तिष्ठ गोधनं राष्ट्रवर्धन ।। 10
कौरवांनी हजारो गायी हाकून नेल्या आहेत — हे राज्य वाढवणाऱ्या, त्यांना रोखण्यासाठी उठ.
राजपुत्र हितप्रेप्सुः क्षिप्रं निर्याहि वै स्वयम् । त्वां हि मत्स्यो महीपालः शून्यपालमिहाकरोत् ।। 11
राजपुत्रा, तुझ्या भल्यासाठी मी सांगतो, तू स्वतः लगेच बाहेर निघा; कारण मत्स्यराजा, या भूमीचा रक्षक, तुलाच इथे एकटा सोडून गेला आहे.
त्वां वै परिषदो मध्ये श्लाघते स नराधिपः । पुत्रो ममानुरूपश्च शूरश्चेति कुलोद्वहः ।। 12
राजसभेत तो राजा तुझी नेहमीच स्तुती करतो — 'माझा मुलगा योग्य आहे, शूर आहे, आणि घराण्याचा मान राखणारा आहे.'
इष्वस्त्रनिपुणो योधः सदा वीरश्च मे सुतः। समर्थः समरे योद्धुं कौरवैः सह तादृशै ।। 13
माझा मुलगा नेहमीच धनुर्विद्येत निपुण, योद्धा आणि वीर आहे; तो कौरवांसारख्या शत्रूंशी युद्ध करण्यास पूर्णपणे समर्थ आहे.
तस्य तत्सत्यमेवास्तु मनुष्येन्द्रस्य भाषितम् । जयश्च नियतो युद्धे कौरवाश्च ध्रुवं हताः ।। 14
त्या राजाने जे बोलले ते खरे ठरो; युद्धात विजय नक्की मिळो आणि कौरवांचा नाश होवो.
आवर्तय कुरूञ्जित्वा पशून्पशुपतिर्यथा। निर्दर्हषामनीकानि भीमेन शरतेजसा ।। 15
कौरवांना हरवून, भीमाच्या बाणांच्या तेजाने त्यांची मांडळी फोडून, गायी परत आण — जसा पशुपती करतो.
धनुश्च्युतै रुक्मपुङ्खैश्चित्रैः संनतपर्वभिः । द्विषतां भिन्ध्यनीकानि गजानामिव यूथपः ।। 16
तुझ्या धनुष्यावरून सोडलेल्या सोन्याच्या पिसाऱ्यांनी आणि वाकड्या पंखांच्या रंगीबेरंगी बाणांनी शत्रूंच्या फौजा फोडून टाक, जसा हत्तींचा प्रमुख कळप पांगवतो.
पाशोपधानां ज्यातन्त्रीं चापदण्डां महास्वनाम् । शरवर्णां धनुर्वीणां शत्रुमध्ये प्रवादय ।। 17
पाश, धनुष्याची दोरी आणि बाण ठेवायची जागा लावलेली, मोठ्या आवाजाची तुझी धनुष्यवीणा शत्रूंच्या मध्ये वाजव, आणि बाणांचा वर्षाव कर.
निर्याहि नगराच्छीघ्रं राजपुत्र किमास्यते । श्वेताः काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्तु ते हयाः । ध्वजं च सिहं सौवर्णमुच्छ्रयस्व तथा विभो ।। 18
राजपुत्रा, नगरातून लगेच बाहेर पड — काय उशीर करतोस? तुझ्या रथाला सोन्याच्या सजावटीने मढवलेले पांढरे घोडे जोडा आणि तुझा सोन्याचा सिंहध्वज उंच फडकव.
रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता त्वया। छादयन्तु शराः सूर्यं राज्ञमायुर्निरोधकाः ।। 19
तुझ्या बलवान हाताने सोडलेले सोन्याच्या पिसाऱ्यांचे आणि तेजस्वी टोकांचे बाण सूर्य झाकून टाकोत आणि राजांची आयुष्ये संपवोत.
रणे जित्वा कुरून्सर्वान्वज्रपाणिरिवासुरान् । यशो महदवाप्य त्वं प्रविरोदं पुरं पुनः ।। 20
युद्धात सर्व कौरवांना हरव, जसा वज्रधारी इंद्र असुरांना जिंकतो, मोठा कीर्ती मिळव आणि पुन्हा नगरात परत ये.
त्वं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर्मात्स्यपतेः सुतः। गतिमन्तो भवन्त्वद्य सर्वे विषयवासिनः ।। 21
मत्स्यराजाच्या पुत्रा, तू या राज्याचा मुख्य आधार आहेस; आज सगळे प्रजाजन तुझ्याकडेच रक्षणासाठी पाहतात.
यथा हि पाण्डुपुत्राणामर्जुनो जयतांवरः । एवमेव गतिर्नूनं भवान्विपयवासिनाम् ।। 22
जसा पांडुपुत्रांचा आधार जिंकण्यात सर्वश्रेष्ठ अर्जुन आहे, तसाच या भूमीवरील लोकांचा आधार तूच आहेस.
महाजनसमक्षं तु स्त्रीणां मध्ये विशेषतः । गवाध्यक्षेण संप्रोक्तो विराटतनयस्तदा ।। 1
महाजनांच्या उपस्थितीत, विशेषतः स्त्रियांच्या मध्ये, गवांच्या प्रमुखाने, विराटाचा मुलगा, असे बोलला.
स्त्रीमध्य उक्तस्तेनासौ वाक्यं तेजःप्रवर्धनम्। अन्तःपुरे श्लाघमान इदं वचनमब्रवीत् ।। 2
स्त्रियांच्या मध्ये, आपल्या तेजाचे कौतुक करत, तो अंतःपुरात मोठेपणाने हे शब्द बोलला.
अद्याहमनुगच्छेयं दृढधन्वा गवां पदम्। यदि मे सारथिः कश्चिद्भवेदश्वेषु कोविदः ।। 3
आज मी मजबूत धनुष्य घेऊन गवांच्या ठिकाणी जाईन, फक्त मला घोड्यांमध्ये कुशल असा सारथी मिळाला असता.
तमेव नाधिगच्छामि यो मे यन्ता समो भवेत् । पश्यध्वं सारथिं शीघ्रं मम युक्तं प्रयास्यतः ।। 4
माझ्यासारखा योग्य सारथी मला सापडत नाही; मी निघत असताना, लवकरच माझ्यासाठी योग्य असा सारथी शोधा.
अष्टाविंशतिरात्रं वा मासं वा नूनमन्ततः । यत्तदासीन्महायुद्धं तत्र मे सारथिर्हतः ।। 5
अठ्ठावीस रात्री किंवा कदाचित एक महिना त्या मोठ्या युद्धात, माझा सारथी मारला गेला.
यद्यहं त्वधिगच्छेयं यो मे यन्ता भवेद्युधि । त्वरावानद्य यास्यामि समुच्छ्रितमहाध्वजः ।। 6
जर मला युद्धात सारथी मिळाला असता, तर आजच मी मोठा ध्वज उंचावून जलदपणे निघालो असतो.
विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिरथाकुलम् । शस्त्रप्रतापान्निर्वीर्यान्कुरूञ्जित्वाऽऽनये पशून् ।। 7
त्या शत्रूंच्या सैन्यात, जे हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरले आहे, मी शस्त्राच्या सामर्थ्याने दुर्बल झालेल्या कौरवांना हरवून गायी परत आणीन.
दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं वैकर्तनं कृपम्। द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासान्समागतान् ।। 8
दुर्योधन, विकर्ण, विकर्तनपुत्र कर्ण, कृप आणि द्रोण आपल्या पुत्रासह—हे सर्व महान धनुर्धर तिथे जमले आहेत.
विद्रावयित्वा संग्रामे दानवान्मघवानिव । अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून् ।। 9
मी त्यांना युद्धात, जसे इंद्राने दानवांना पिटाळले, तसे पळवून लावीन आणि या क्षणातच गायी पुन्हा परत आणीन.
शून्यमाज्ञाय कुरवः प्रयान्त्यादाय गोधनम् । किं न शक्यं च तैः कर्तुं यदहं तत्र नाभवम् ।। 10
कौरवांनी, जागा रिकामी पाहून, गायी घेऊन गेल्या; मी तिथे नसल्याने, त्यांनी काय करू शकले नाही?