विसृज्य तु सुशर्माणं पाण्डवास्ते हतद्विषः । स्वबाहुबलसंपन्ना हीनिषेवा यतव्रताः । संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ।। 71
सुशर्माला सोडून पांडवांनी, जे आपल्या शत्रूंचे संहारक होते, स्वतःच्या बळावर आणि निष्ठेने, त्या रात्री रणभूमीच्या मध्यभागी आनंदाने रात्र घालवली.
ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्। अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्। वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदाऽन्वितः ।। 1
मग विराटाने कुंतीपुत्रांना, जे अतिमानवी शौर्याने युक्त होते, धन, सन्मान, गोड शब्द, प्रेम आणि आनंदाने भरलेल्या मनाने मोठ्या आदराने सन्मानित केलं.
यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा। कार्यं कुरुत तैः सर्वैर्यथाकामं यथासुखम् ।। 2
माझी जी रत्ने आहेत, ती जशी माझी, तशीच ती तुमचीही आहेत; त्या सर्वांचा तुम्ही हवे तसे, हवी तशी आणि हवी तितकी उपयोग करा.
ददाम्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च। मनसा चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ।। 3
मी तुम्हाला सुंदर अलंकार घातलेल्या कन्या आणि विविध प्रकारचं धन देतो, आणि तुमच्या मनात जे काही हवं असेल तेही, कारण तुम्ही शत्रूंचा नाश केला आहे.
युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ।। 4
तुमच्या शौर्यामुळे आज मी सुरक्षित आणि मुक्त आहे; म्हणून तुम्ही सर्वजण या मत्स्य देशाचे खरे स्वामी आहात.
तं तथावादिनं तत्र कौरवेयाः पृथक्पृथक्। ऊचुः प्रहृष्टमनसो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।। 5
तो असं बोलत असताना, युधिष्ठिराच्या पुढाकाराने, ते सर्व कौंत्य, आनंदाने, वेगवेगळ्या शब्दांत त्याला उत्तर देऊ लागले.
प्रतिनन्दामहे वाचं सर्वथैव विशांपते। एतावताऽद्य प्रीताःस्मो यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 6
राजन, तुझं बोलणं आम्ही पूर्णपणे मान्य करतो; आज तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस, याचाच आम्हाला सर्वांत जास्त आनंद आहे.
यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभ्यो ह्येतत्कार्यं हितं हि नः । न किंचित्कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे ।। 7
तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस, हेच आमच्यासाठी हितकारक आहे; आम्हाला दुसरं काही नको, ना धन, ना बक्षीस.
अथाब्रवीत्प्रीतमना मात्स्यराजो युधिष्ठिरम्। निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्गदया गिरा ।। 8
मग मत्स्यराजा अत्यंत आनंदाने, हर्षाने गदगदलेल्या आवाजात, युधिष्ठिराला म्हणाला—
पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः । एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो भवान् ।। 9
पुन्हा एकदा बलवान आणि श्रेष्ठ राजा विराट म्हणाला, 'ये, मी तुला अभिषेक करीन; तूच आमच्यासाठी मत्स्यांचा राजा हो.'
मनसा चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण। तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ।। 10
तू शत्रूंचा नाश केलास, तुझ्या मनात जे काही हवं असेल ते मी तुला देईन; तू सर्व काही मिळवण्यास योग्य आहेस.
रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा। वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोस्तु ते ।। 11
रत्ने, गायी, सोनं, मोती आणि मणी—हे सगळं, श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुझंच आहे; मी तुला सर्व प्रकारे नमस्कार करतो.
त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च। यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ।। 12
तुझ्यामुळेच आज मला माझं राज्य आणि स्वतःलाही पुन्हा पाहता आलं; आणि जो संघर्ष झाला, तो शत्रूही तुझ्यामुळे पराभूत झाला.
ततो युधिष्ठिरो मात्स्यं पुनरेवाब्रवीद्वचः। प्रतिनन्दामि ते वाचं मनोज्ञां मात्स्य भाषितां ।। 13
मग युधिष्ठिराने पुन्हा मत्स्यराजाला सांगितलं, 'तुझं हे मनाला आनंद देणारं आणि मधुर बोलणं मी स्वीकारतो, हे मत्स्यराजा.'
आनृशंस्यपरो नित्यं सुमुखः सततं भवान् । पुनरेव विराटश्च राजा कङ्कमभाषत ।। 14
नेहमीच दयाळू आणि हसतमुख असलेल्या विराट राजाने पुन्हा एकदा कंकाला विचारले.
अहो शूद्रस्य कर्माणि वललस्य द्विजोत्तम । सोहं शूद्रेण संग्रामे वललेनाभिरक्षितः ।। 15
ब्राह्मणश्रेष्ठा, त्या शूद्र वललाचे कृत्य किती अद्भुत आहे! मी स्वतः त्या शूद्र वललाने युद्धात वाचलो.
त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नं ममानघ। वरं वृष्णीष्व भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ।। 16
हे निष्पापा, तुझ्या कृपेने हे सर्व मला योग्यच वाटते. तू एक वर माग, तुझे कल्याण होवो, सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचान्यहम्। शयनासनयानानि कन्याश्च समलंकुताः ।। 17
माझ्या मोठ्या प्रेमाने मी तुला मौल्यवान आणि साधी रत्ने, झोपायची आणि बसायची सोय, वाहने आणि दागिने घातलेल्या कन्या देतो.
हस्त्यश्वरथसङ्घाश्च राष्ट्राणि विविधानि च। एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह्ण ममान्तिके ।। 18
माझ्या प्रेमापोटी मी तुला हत्ती, घोडे, रथांचे ताफे आणि विविध प्रदेशही देतो—हे सर्व माझ्याकडून स्वीकार.
तं तथावादिनं तत्र कौरव्यः प्रत्यभाषत। एषैव तु मम प्रीतिर्यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 19
असं म्हणणाऱ्या राजाला तिथे कौरवाने उत्तर दिलं—'माझं खरं समाधान ह्यातच आहे की, तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस.'
प्रतीतश्चेत्पुरं तुष्टः प्रविशाद्य परंतप। दारैः पुत्रैश्च संश्लिष्य सा हि प्रीतिर्ममातुला ।। 20
जर तू समाधानी आणि आनंदी असशील, तर शत्रूंना हरवणारा, आपल्या पत्नी आणि मुलांना मिठी मारत आपल्या नगरीत जा; ह्यातच माझं मोठं सुख आहे.
सुशर्माणं तु राजेन्द्र सभृत्यबलवाहनम् । विसर्जय नरश्रेष्ठं वरमेतदहं वृणे ।। 21
राजा, सुशर्मा आणि त्याचे सेवक, सैन्य व वाहने यांना सोडून दे. हेच मी तुझ्याकडून वर मागतो, नरश्रेष्ठा.
एवमुक्ते तु कङ्केन विराटो राजसत्तमः । प्रत्युवाच ततः कङ्कं सुशर्मा यातु चेष्टतः ।। 22
कंकाने असं म्हटल्यावर, श्रेष्ठ राजा विराट कंकाला म्हणाला—'सुशर्मा जसा हवे तसा जाऊ दे.'
गच्छन्तु दूतास्त्वरिता नगरं तव पार्थिव। सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ।। 23
राजा, तुझ्या नगरीत आनंदाची बातमी सांगण्यासाठी आणि तुझा विजय जाहीर करण्यासाठी जलद दूत पाठव.
ततस्तद्वचनान्मात्स्यो दूतान्राजा समादिशत्। आचक्षध्वं पुरं सत्वा संग्रामे विजयं मम ।। 24
मग त्या शब्दांनंतर मत्स्यराजाने आपल्या दूतांना आज्ञा दिली—'नगरात जा आणि माझा युद्धातील विजय सर्वांना सांगा.'
कुमार्यः समलंकृत्य प्रयागच्छन्तु मे पुरात् । वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः । प्रत्यायान्तु च मे शीघ्रं नागराः सर्व एव ते ।। 25
माझ्या नगरीतून सजलेल्या कुमारिका बाहेर जाव्यात, सर्व वाद्ये आणि दागिने घातलेल्या गणिका जाव्यात, आणि माझे सर्व नगरवासी लवकर परत यावेत.
एवमुक्तास्तथा दूता रात्रौ यात्वा तु केवलम् । ततोऽन्तरे चानुषिता दूताः शीघ्रानुयायिनः ।। 26
राजाच्या आज्ञेप्रमाणे दूत रात्रीच निघाले; आणि दरम्यान, इतर जलद दूतही त्यांच्यामागे गेले.
नगरं प्राविशंस्ते वै सूर्ये सम्यगथोदिते। विराटनगरं प्राप्य शीघ्रं नान्दीमघोषयन् । पताकोच्छ्रयमाल्याढ्यं पुरमप्रतिमं यथा ।। 27
सूर्य नीट उगवल्यावर ते नगरात पोहोचले; विराटाच्या नगरीत पोहोचून त्यांनी लगेच विजयाचा उत्सव जाहीर केला, आणि पताका व फुलांनी सजलेलं ते नगर अद्वितीय दिसत होतं.
याते त्रिगर्तान्मात्स्ये तु पशूंस्तान्वै परीप्सति। दुर्योधनः सहामात्यैर्विराट पुरमभ्यगात् ।। 1
त्रिगर्त निघून गेल्यावर, दुर्योधनाला त्या गायी मिळवायच्या होत्या म्हणून तो आपल्या मंत्र्यांसह विराटाच्या नगरीकडे गेला.
भीष्मद्रोणौ च कर्णश्च कृपश्च परमास्त्रवित् । द्रौणिश्च सौबलश्चैव तथा दुःशासनः शलः ।। 2
भीष्म, द्रोण, कर्ण, अस्त्रविद्या जाणणारे कृपाचार्य, द्रोणपुत्र, सौबल, तसेच दुःशासन आणि शल हेही होते.