स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेवा यतव्रताः। विराटस्य महात्मानः परिक्लेशविनाशनाः। स्थिताः समक्षं ते सर्वे त्वथ भीमोऽभ्यभाषत ।। 61
स्वतःच्या बळावर, लाज आणि व्रत पाळणारे, विराटाच्या त्या थोर पुरुषांनी सर्व संकटे दूर केली आणि एकत्र उभे राहिले; तेव्हा भीम बोलला.
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति। किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी । गले गृहीत्वा राजानमानीय विवशं वशम् ।। 62
हा दुष्ट वागणारा माझ्या हातून जगण्यास पात्र नाही; पण राजा नेहमी दयाळू असल्याने मी काय करणार? मी राजाला गळ्यात धरून, त्याला असहाय्यपणे पकडून आणलं.
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः। रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ।। 63
मग तो तडफडत असताना, पार्थ भीमाने त्याला बांधून, शुद्ध हरपलेला आणि धुळीने माखलेला रथावर ठेवला.
अभ्येत्य रणमध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् । दर्शयामास भीमस्तु सुशर्माणं नराधिपम् ।। 64
रणभूमीच्या मध्यभागी जाऊन भीम युधिष्ठिराजवळ आला आणि त्याला सुशर्मा, नराधिप दाखवला.
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रो भीममाहवशोभिनम् । तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतां वै नराधमः ।। 65
पुरुषांमध्ये वाघासारखा, रणात तेजस्वी भीम बोलला; राजा त्याला पाहून हसला आणि म्हणाला, 'हा नराधम सोडून द्या.'
एवमुक्तोऽब्रवीद्भीमः सुशर्माणं महाबलम् । जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ।। 66
असं ऐकून भीमाने बलवान सुशर्माला सांगितलं, 'अरे मूर्ख, तुला जगायचं असेल तर मी सांगतोय तो कारण ऐक.'
दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च । एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ।। 67
तू सभांमध्ये आणि लोकांसमोर 'मी तुझा दास आहे' असं जाहीरपणे सांगावं लागेल. असं केलंस तर मी तुला जीवदान देईन; युद्धात हरलेल्यासाठी हाच नियम आहे.
तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः। मुञ्चमुञ्चाधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ।। 68
मग मोठ्या भावाने त्याला प्रेमाने सांगितलं, 'हे नीच वागणं सोड, जर आम्हीच तुझं प्रमाण असू तर.'
दासभावं गतो ह्येष विराटस्य महीपतेः। अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः कदाचन ।। 69
हा तर विराट राजाचा दास झाला आहे; तू दास नाहीस—जा, तुला सोडलं आहे. पुन्हा असं कधीही करू नकोस.
एवमुक्ते तु सव्रीडः सुशर्माऽसीदधोमुखः । स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य प्रतस्थिवान् ।। 70
हे ऐकून सुशर्मा लाजून खाली मान घालून उभा राहिला; त्याला मुक्त केल्यावर तो राजाजवळ गेला, नमस्कार केला आणि निघून गेला.
विसृज्य तु सुशर्माणं पाण्डवास्ते हतद्विषः । स्वबाहुबलसंपन्ना हीनिषेवा यतव्रताः । संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ।। 71
सुशर्माला सोडून पांडवांनी, जे आपल्या शत्रूंचे संहारक होते, स्वतःच्या बळावर आणि निष्ठेने, त्या रात्री रणभूमीच्या मध्यभागी आनंदाने रात्र घालवली.
ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्। अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्। वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदाऽन्वितः ।। 1
मग विराटाने कुंतीपुत्रांना, जे अतिमानवी शौर्याने युक्त होते, धन, सन्मान, गोड शब्द, प्रेम आणि आनंदाने भरलेल्या मनाने मोठ्या आदराने सन्मानित केलं.
यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा। कार्यं कुरुत तैः सर्वैर्यथाकामं यथासुखम् ।। 2
माझी जी रत्ने आहेत, ती जशी माझी, तशीच ती तुमचीही आहेत; त्या सर्वांचा तुम्ही हवे तसे, हवी तशी आणि हवी तितकी उपयोग करा.
ददाम्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च। मनसा चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ।। 3
मी तुम्हाला सुंदर अलंकार घातलेल्या कन्या आणि विविध प्रकारचं धन देतो, आणि तुमच्या मनात जे काही हवं असेल तेही, कारण तुम्ही शत्रूंचा नाश केला आहे.
युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ।। 4
तुमच्या शौर्यामुळे आज मी सुरक्षित आणि मुक्त आहे; म्हणून तुम्ही सर्वजण या मत्स्य देशाचे खरे स्वामी आहात.
तं तथावादिनं तत्र कौरवेयाः पृथक्पृथक्। ऊचुः प्रहृष्टमनसो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।। 5
तो असं बोलत असताना, युधिष्ठिराच्या पुढाकाराने, ते सर्व कौंत्य, आनंदाने, वेगवेगळ्या शब्दांत त्याला उत्तर देऊ लागले.
प्रतिनन्दामहे वाचं सर्वथैव विशांपते। एतावताऽद्य प्रीताःस्मो यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 6
राजन, तुझं बोलणं आम्ही पूर्णपणे मान्य करतो; आज तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस, याचाच आम्हाला सर्वांत जास्त आनंद आहे.
यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभ्यो ह्येतत्कार्यं हितं हि नः । न किंचित्कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे ।। 7
तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस, हेच आमच्यासाठी हितकारक आहे; आम्हाला दुसरं काही नको, ना धन, ना बक्षीस.
अथाब्रवीत्प्रीतमना मात्स्यराजो युधिष्ठिरम्। निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्गदया गिरा ।। 8
मग मत्स्यराजा अत्यंत आनंदाने, हर्षाने गदगदलेल्या आवाजात, युधिष्ठिराला म्हणाला—
पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः । एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो भवान् ।। 9
पुन्हा एकदा बलवान आणि श्रेष्ठ राजा विराट म्हणाला, 'ये, मी तुला अभिषेक करीन; तूच आमच्यासाठी मत्स्यांचा राजा हो.'
मनसा चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण। तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ।। 10
तू शत्रूंचा नाश केलास, तुझ्या मनात जे काही हवं असेल ते मी तुला देईन; तू सर्व काही मिळवण्यास योग्य आहेस.
रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा। वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोस्तु ते ।। 11
रत्ने, गायी, सोनं, मोती आणि मणी—हे सगळं, श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुझंच आहे; मी तुला सर्व प्रकारे नमस्कार करतो.
त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च। यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ।। 12
तुझ्यामुळेच आज मला माझं राज्य आणि स्वतःलाही पुन्हा पाहता आलं; आणि जो संघर्ष झाला, तो शत्रूही तुझ्यामुळे पराभूत झाला.
ततो युधिष्ठिरो मात्स्यं पुनरेवाब्रवीद्वचः। प्रतिनन्दामि ते वाचं मनोज्ञां मात्स्य भाषितां ।। 13
मग युधिष्ठिराने पुन्हा मत्स्यराजाला सांगितलं, 'तुझं हे मनाला आनंद देणारं आणि मधुर बोलणं मी स्वीकारतो, हे मत्स्यराजा.'
आनृशंस्यपरो नित्यं सुमुखः सततं भवान् । पुनरेव विराटश्च राजा कङ्कमभाषत ।। 14
नेहमीच दयाळू आणि हसतमुख असलेल्या विराट राजाने पुन्हा एकदा कंकाला विचारले.
अहो शूद्रस्य कर्माणि वललस्य द्विजोत्तम । सोहं शूद्रेण संग्रामे वललेनाभिरक्षितः ।। 15
ब्राह्मणश्रेष्ठा, त्या शूद्र वललाचे कृत्य किती अद्भुत आहे! मी स्वतः त्या शूद्र वललाने युद्धात वाचलो.
त्वत्कृते सर्वमेवैतदुपपन्नं ममानघ। वरं वृष्णीष्व भद्रं ते ब्रूहि किं करवाणि ते ।। 16
हे निष्पापा, तुझ्या कृपेने हे सर्व मला योग्यच वाटते. तू एक वर माग, तुझे कल्याण होवो, सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?
ददामि ते महाप्रीत्या रत्नान्युच्चावचान्यहम्। शयनासनयानानि कन्याश्च समलंकुताः ।। 17
माझ्या मोठ्या प्रेमाने मी तुला मौल्यवान आणि साधी रत्ने, झोपायची आणि बसायची सोय, वाहने आणि दागिने घातलेल्या कन्या देतो.
हस्त्यश्वरथसङ्घाश्च राष्ट्राणि विविधानि च। एतानि च मम प्रीत्या प्रतिगृह्ण ममान्तिके ।। 18
माझ्या प्रेमापोटी मी तुला हत्ती, घोडे, रथांचे ताफे आणि विविध प्रदेशही देतो—हे सर्व माझ्याकडून स्वीकार.
तं तथावादिनं तत्र कौरव्यः प्रत्यभाषत। एषैव तु मम प्रीतिर्यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 19
असं म्हणणाऱ्या राजाला तिथे कौरवाने उत्तर दिलं—'माझं खरं समाधान ह्यातच आहे की, तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस.'