पृष्ठगोषौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः। अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपतयत् ।। 51
मग त्याने सुशर्माचे मागचे रक्षक मोठ्या बाणांनी ठार केले आणि रागाने त्याच्या रथावरून सारथीलाही खाली पाडले.
चक्ररक्षस्तु शूरश्च शोणाश्वो नाम नामतः। स भयाद्विरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं व्याजहात्तदा ।। 52
रथाचे चाक सांभाळणारा शूर शोनाश्व नावाचा योद्धा, त्रिगर्तांचा राजा रथाविना झाला हे पाहून घाबरून त्याला सोडून गेला.
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः। गदामस्य परामृश्य तमेवाभ्यहनद्बली ।। 53
मग विराटाने सुशर्माच्या रथावरून उडी मारली, आपली गदा हातात घेतली आणि जोरात त्याच्यावर प्रहार केला.
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ।। 54
तो वयस्कर असूनही, तरुणासारखा गदा फिरवत होता.
भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य वीर्यवान् । उत्प्लुत्य गत्वा वेगेन तद्रथे विनिपत्य च। सुशर्मणः शिरोऽगुह्णात्पुनराश्वास्य युध्यतः ।। 55
भीम, जो भीमासारखा पराक्रमी आहे, रथावरून उडी मारून वेगाने सुशर्माच्या रथावर गेला आणि लढत असलेल्या सुशर्माचे डोके पकडून त्याला पुन्हा आवरले.
अग्राद्गिरेर्विनिक्षिप्य सिंहः क्षुद्रमृगं यथा। ऊर्ध्वमुत्प्लृत्य मार्जार आखोर्यद्वच्छिरो रुषा ।। 56
जसा सिंह डोंगरावरून एखाद्या लहान प्राण्याला फेकून देतो किंवा मांजर रागाने उंदराचे डोके उचलते, तसंच त्याने केलं.
समुद्यम्य तु रोषात्तं निष्पिपेष महीतले। यदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ।। 57
रागाने त्याला उचलून जमिनीवर आपटले आणि तो आक्रोश करत असताना भीमाने त्याच्या डोक्यावर प्रहार केला.
तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना । स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः।। 58
भीमाने त्याच्या गुडघ्यावर प्रहार केला आणि शस्त्राने त्याला मारले; त्या जोरदार आघाताने राजा शुद्ध हरपून पडला.
तस्मिन्वीरे गृहीते तु त्रिगर्तानां महारथे। अभज्यत बलं सर्वं त्रिगर्तानां भयातुरम् ।। 59
त्या वीराला पकडल्यावर त्रिगर्तांच्या सर्व सैन्याला भीतीने खचून गेलं.
निवृत्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महारथाः। अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ।। 60
मग पांडुपुत्र सर्व महायोद्धे गायी घेऊन परतले, सुशर्माला हरवून सर्व धन मिळवलं.
स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेवा यतव्रताः। विराटस्य महात्मानः परिक्लेशविनाशनाः। स्थिताः समक्षं ते सर्वे त्वथ भीमोऽभ्यभाषत ।। 61
स्वतःच्या बळावर, लाज आणि व्रत पाळणारे, विराटाच्या त्या थोर पुरुषांनी सर्व संकटे दूर केली आणि एकत्र उभे राहिले; तेव्हा भीम बोलला.
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति। किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी । गले गृहीत्वा राजानमानीय विवशं वशम् ।। 62
हा दुष्ट वागणारा माझ्या हातून जगण्यास पात्र नाही; पण राजा नेहमी दयाळू असल्याने मी काय करणार? मी राजाला गळ्यात धरून, त्याला असहाय्यपणे पकडून आणलं.
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः। रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ।। 63
मग तो तडफडत असताना, पार्थ भीमाने त्याला बांधून, शुद्ध हरपलेला आणि धुळीने माखलेला रथावर ठेवला.
अभ्येत्य रणमध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् । दर्शयामास भीमस्तु सुशर्माणं नराधिपम् ।। 64
रणभूमीच्या मध्यभागी जाऊन भीम युधिष्ठिराजवळ आला आणि त्याला सुशर्मा, नराधिप दाखवला.
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रो भीममाहवशोभिनम् । तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतां वै नराधमः ।। 65
पुरुषांमध्ये वाघासारखा, रणात तेजस्वी भीम बोलला; राजा त्याला पाहून हसला आणि म्हणाला, 'हा नराधम सोडून द्या.'
एवमुक्तोऽब्रवीद्भीमः सुशर्माणं महाबलम् । जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ।। 66
असं ऐकून भीमाने बलवान सुशर्माला सांगितलं, 'अरे मूर्ख, तुला जगायचं असेल तर मी सांगतोय तो कारण ऐक.'
दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च । एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ।। 67
तू सभांमध्ये आणि लोकांसमोर 'मी तुझा दास आहे' असं जाहीरपणे सांगावं लागेल. असं केलंस तर मी तुला जीवदान देईन; युद्धात हरलेल्यासाठी हाच नियम आहे.
तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः। मुञ्चमुञ्चाधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ।। 68
मग मोठ्या भावाने त्याला प्रेमाने सांगितलं, 'हे नीच वागणं सोड, जर आम्हीच तुझं प्रमाण असू तर.'
दासभावं गतो ह्येष विराटस्य महीपतेः। अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः कदाचन ।। 69
हा तर विराट राजाचा दास झाला आहे; तू दास नाहीस—जा, तुला सोडलं आहे. पुन्हा असं कधीही करू नकोस.
एवमुक्ते तु सव्रीडः सुशर्माऽसीदधोमुखः । स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य प्रतस्थिवान् ।। 70
हे ऐकून सुशर्मा लाजून खाली मान घालून उभा राहिला; त्याला मुक्त केल्यावर तो राजाजवळ गेला, नमस्कार केला आणि निघून गेला.
विसृज्य तु सुशर्माणं पाण्डवास्ते हतद्विषः । स्वबाहुबलसंपन्ना हीनिषेवा यतव्रताः । संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ।। 71
सुशर्माला सोडून पांडवांनी, जे आपल्या शत्रूंचे संहारक होते, स्वतःच्या बळावर आणि निष्ठेने, त्या रात्री रणभूमीच्या मध्यभागी आनंदाने रात्र घालवली.
ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान्। अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान्। वचसा चैव सान्त्वेन स्नेहेन च मुदाऽन्वितः ।। 1
मग विराटाने कुंतीपुत्रांना, जे अतिमानवी शौर्याने युक्त होते, धन, सन्मान, गोड शब्द, प्रेम आणि आनंदाने भरलेल्या मनाने मोठ्या आदराने सन्मानित केलं.
यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा। कार्यं कुरुत तैः सर्वैर्यथाकामं यथासुखम् ।। 2
माझी जी रत्ने आहेत, ती जशी माझी, तशीच ती तुमचीही आहेत; त्या सर्वांचा तुम्ही हवे तसे, हवी तशी आणि हवी तितकी उपयोग करा.
ददाम्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च। मनसा चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ।। 3
मी तुम्हाला सुंदर अलंकार घातलेल्या कन्या आणि विविध प्रकारचं धन देतो, आणि तुमच्या मनात जे काही हवं असेल तेही, कारण तुम्ही शत्रूंचा नाश केला आहे.
युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह । तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ।। 4
तुमच्या शौर्यामुळे आज मी सुरक्षित आणि मुक्त आहे; म्हणून तुम्ही सर्वजण या मत्स्य देशाचे खरे स्वामी आहात.
तं तथावादिनं तत्र कौरवेयाः पृथक्पृथक्। ऊचुः प्रहृष्टमनसो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।। 5
तो असं बोलत असताना, युधिष्ठिराच्या पुढाकाराने, ते सर्व कौंत्य, आनंदाने, वेगवेगळ्या शब्दांत त्याला उत्तर देऊ लागले.
प्रतिनन्दामहे वाचं सर्वथैव विशांपते। एतावताऽद्य प्रीताःस्मो यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभिः ।। 6
राजन, तुझं बोलणं आम्ही पूर्णपणे मान्य करतो; आज तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस, याचाच आम्हाला सर्वांत जास्त आनंद आहे.
यत्त्वं मुक्तोसि शत्रुभ्यो ह्येतत्कार्यं हितं हि नः । न किंचित्कार्यमस्माकं न धनं मृगयामहे ।। 7
तू शत्रूंपासून मुक्त झाला आहेस, हेच आमच्यासाठी हितकारक आहे; आम्हाला दुसरं काही नको, ना धन, ना बक्षीस.
अथाब्रवीत्प्रीतमना मात्स्यराजो युधिष्ठिरम्। निर्भरः प्रीतिपूरेण हर्षगद्गदया गिरा ।। 8
मग मत्स्यराजा अत्यंत आनंदाने, हर्षाने गदगदलेल्या आवाजात, युधिष्ठिराला म्हणाला—
पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः । एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजस्तु नो भवान् ।। 9
पुन्हा एकदा बलवान आणि श्रेष्ठ राजा विराट म्हणाला, 'ये, मी तुला अभिषेक करीन; तूच आमच्यासाठी मत्स्यांचा राजा हो.'