सुशर्मा सायकांस्तीक्ष्णान्क्षिपते च पुनःपुनः ।। 41
सुशर्मा पुन्हा पुन्हा तीक्ष्ण बाण सोडू लागला.
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन्। दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ।। 42
मग सगळ्यांनी आपापले घोडे पुढे हाकले, दिव्य अस्त्रं हातात घेतली आणि त्रिगर्तांनी युद्धात हार मानली नाही.
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवास्तां महाचमूम् । वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ।। 43
पांडवांनी त्या रथांना आणि मोठ्या सैन्याला परतवलेलं पाहून विराट राजा प्रचंड रागाने अद्भुत युद्ध करायला लागला.
त्रिगर्ताः समभिक्रम्य अयुध्यन्त जयैषिणः। तान्भीमसेनः संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ।। 44
त्रिगर्तांनी विजयासाठी पुढे येऊन युद्ध सुरू केलं; भीमसेन, जो सर्व शस्त्रधारींत श्रेष्ठ आहे, आणि विराट, दोघेही प्रचंड रागाने अद्भुत युद्ध करू लागले.
सहस्रं प्राहिणीद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ।। 45
कुंतीपुत्र युधिष्ठिर राजाने हजार बाण सोडले, आणि नकुलाने सुद्धा सातशे बाणांनी शत्रूंवर हल्ला केला.
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् । युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः ।। 46
पराक्रमी सहदेवाने, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने, तीनशे शूर वीरांना पराभूत केलं.
प्रविश्य महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलः । क्षोभयन्सर्वभूतानि सिंहः क्षुद्रमृगानिव ।। 47
त्रिगर्तांच्या मोठ्या सैन्यात शिरून त्या बलाढ्य योद्ध्याने सगळ्या सैनिकांना जसा सिंह लहान प्राण्यांना घाबरवतो तसा गोंधळ घातला.
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महाबलः। अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यहनद्धृशम् ।। 48
मग युधिष्ठिर राजा, वेगाने आणि मोठ्या ताकदीने, सुशर्मावर धावून गेला आणि त्याला बाणांनी जोरात मारलं.
सुशर्माऽपि सुसंक्रुद्धस्त्वराणो युधिष्ठिरम् । अविध्यद्दशभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।। 49
सुशर्मा खूपच रागावला आणि वेगाने युद्धात युधिष्ठिरावर दहा बाण सोडले, आणि चार बाणांनी त्याच्या चार घोड्यांना जखमी केले.
ततो राजन्क्षिप्रकारी कुन्तीऽपुत्रो वृकोदरः। समासाद्य सुशर्माणमश्वांस्तस्य न्यपातयत् ।। 50
मग, राजन, कुंतीपुत्र भीमाने झपाट्याने सुशर्माच्या जवळ जाऊन त्याचे घोडे खाली पाडले.
पृष्ठगोषौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः। अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपतयत् ।। 51
मग त्याने सुशर्माचे मागचे रक्षक मोठ्या बाणांनी ठार केले आणि रागाने त्याच्या रथावरून सारथीलाही खाली पाडले.
चक्ररक्षस्तु शूरश्च शोणाश्वो नाम नामतः। स भयाद्विरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं व्याजहात्तदा ।। 52
रथाचे चाक सांभाळणारा शूर शोनाश्व नावाचा योद्धा, त्रिगर्तांचा राजा रथाविना झाला हे पाहून घाबरून त्याला सोडून गेला.
ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः। गदामस्य परामृश्य तमेवाभ्यहनद्बली ।। 53
मग विराटाने सुशर्माच्या रथावरून उडी मारली, आपली गदा हातात घेतली आणि जोरात त्याच्यावर प्रहार केला.
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ।। 54
तो वयस्कर असूनही, तरुणासारखा गदा फिरवत होता.
भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य वीर्यवान् । उत्प्लुत्य गत्वा वेगेन तद्रथे विनिपत्य च। सुशर्मणः शिरोऽगुह्णात्पुनराश्वास्य युध्यतः ।। 55
भीम, जो भीमासारखा पराक्रमी आहे, रथावरून उडी मारून वेगाने सुशर्माच्या रथावर गेला आणि लढत असलेल्या सुशर्माचे डोके पकडून त्याला पुन्हा आवरले.
अग्राद्गिरेर्विनिक्षिप्य सिंहः क्षुद्रमृगं यथा। ऊर्ध्वमुत्प्लृत्य मार्जार आखोर्यद्वच्छिरो रुषा ।। 56
जसा सिंह डोंगरावरून एखाद्या लहान प्राण्याला फेकून देतो किंवा मांजर रागाने उंदराचे डोके उचलते, तसंच त्याने केलं.
समुद्यम्य तु रोषात्तं निष्पिपेष महीतले। यदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ।। 57
रागाने त्याला उचलून जमिनीवर आपटले आणि तो आक्रोश करत असताना भीमाने त्याच्या डोक्यावर प्रहार केला.
तस्य जानु ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना । स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः।। 58
भीमाने त्याच्या गुडघ्यावर प्रहार केला आणि शस्त्राने त्याला मारले; त्या जोरदार आघाताने राजा शुद्ध हरपून पडला.
तस्मिन्वीरे गृहीते तु त्रिगर्तानां महारथे। अभज्यत बलं सर्वं त्रिगर्तानां भयातुरम् ।। 59
त्या वीराला पकडल्यावर त्रिगर्तांच्या सर्व सैन्याला भीतीने खचून गेलं.
निवृत्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महारथाः। अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ।। 60
मग पांडुपुत्र सर्व महायोद्धे गायी घेऊन परतले, सुशर्माला हरवून सर्व धन मिळवलं.
स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेवा यतव्रताः। विराटस्य महात्मानः परिक्लेशविनाशनाः। स्थिताः समक्षं ते सर्वे त्वथ भीमोऽभ्यभाषत ।। 61
स्वतःच्या बळावर, लाज आणि व्रत पाळणारे, विराटाच्या त्या थोर पुरुषांनी सर्व संकटे दूर केली आणि एकत्र उभे राहिले; तेव्हा भीम बोलला.
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति। किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी । गले गृहीत्वा राजानमानीय विवशं वशम् ।। 62
हा दुष्ट वागणारा माझ्या हातून जगण्यास पात्र नाही; पण राजा नेहमी दयाळू असल्याने मी काय करणार? मी राजाला गळ्यात धरून, त्याला असहाय्यपणे पकडून आणलं.
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः। रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ।। 63
मग तो तडफडत असताना, पार्थ भीमाने त्याला बांधून, शुद्ध हरपलेला आणि धुळीने माखलेला रथावर ठेवला.
अभ्येत्य रणमध्यस्थमभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् । दर्शयामास भीमस्तु सुशर्माणं नराधिपम् ।। 64
रणभूमीच्या मध्यभागी जाऊन भीम युधिष्ठिराजवळ आला आणि त्याला सुशर्मा, नराधिप दाखवला.
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रो भीममाहवशोभिनम् । तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतां वै नराधमः ।। 65
पुरुषांमध्ये वाघासारखा, रणात तेजस्वी भीम बोलला; राजा त्याला पाहून हसला आणि म्हणाला, 'हा नराधम सोडून द्या.'
एवमुक्तोऽब्रवीद्भीमः सुशर्माणं महाबलम् । जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ।। 66
असं ऐकून भीमाने बलवान सुशर्माला सांगितलं, 'अरे मूर्ख, तुला जगायचं असेल तर मी सांगतोय तो कारण ऐक.'
दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च । एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ।। 67
तू सभांमध्ये आणि लोकांसमोर 'मी तुझा दास आहे' असं जाहीरपणे सांगावं लागेल. असं केलंस तर मी तुला जीवदान देईन; युद्धात हरलेल्यासाठी हाच नियम आहे.
तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः। मुञ्चमुञ्चाधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ।। 68
मग मोठ्या भावाने त्याला प्रेमाने सांगितलं, 'हे नीच वागणं सोड, जर आम्हीच तुझं प्रमाण असू तर.'
दासभावं गतो ह्येष विराटस्य महीपतेः। अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः कदाचन ।। 69
हा तर विराट राजाचा दास झाला आहे; तू दास नाहीस—जा, तुला सोडलं आहे. पुन्हा असं कधीही करू नकोस.
एवमुक्ते तु सव्रीडः सुशर्माऽसीदधोमुखः । स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य प्रतस्थिवान् ।। 70
हे ऐकून सुशर्मा लाजून खाली मान घालून उभा राहिला; त्याला मुक्त केल्यावर तो राजाजवळ गेला, नमस्कार केला आणि निघून गेला.