स्वबाहुबलमाश्रित्य परेषामसमं रणे। एकान्तमाश्रितो राजंस्तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह ।। 21
माझ्या स्वतःच्या बाहूंच्या बळावर, जे युद्धात इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, मी एकटाच जाईन; राजा, तू आपल्या भावांसह इथेच थांब.
अयं वृक्षो महाशाखो गिरिमात्रो वनस्पतिः। अहमेनं समारुज्य पोथयिष्यामि शात्रवान् ।। 22
इथे हा मोठा, दाट फांद्यांचा, पर्वताएवढा वृक्ष आहे; मी तो उचलून शत्रूंना ठेचून काढीन.
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्। अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।। 23
भीम त्या झाडाकडे उन्मत्त हत्तीप्रमाणे पाहत असताना, धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या वीर भावाला सांगितलं.
भीम मा साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः ।। 24
भीमा, असा धाडस करू नकोस; हे झाड जसं आहे तसं राहू दे.
मा त्वां वृक्षेण कर्माणि कुर्वन्तमतिमानुषम् । जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत ।। 25
भीमा, या झाडाने अतिमानवी कृत्य केल्यास लोकांना कळून जाईल की हा भीम आहे.
मा ग्रहीस्त्वमिमं वृक्षं सिंहनादं च मा नद। कर्मणा सिंहनादेन विज्ञास्यन्ति जना ध्रुवम् ।। 26
हे झाड उचलू नकोस, आणि सिंहासारखा गर्जना करू नकोस; तुझ्या या कृत्याने आणि गर्जनेने लोकांना नक्कीच समजेल.
इमं वृक्षं गृहीत्वा त्वं नेमां सेनामभिद्रव । वृक्षं च त्वां रुजन्तं वै विज्ञास्यति जनो ध्रुवं ।। 27
जर तू हे झाड उचलून सैन्यावर चालून गेलास, तर लोक तुला हे झाड उचलताना पाहून नक्कीच ओळखतील.
अन्यदेवायुधं गृह्य प्रतिपद्यस्व मानुषम्। चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वथम् ।। 28
काही दुसरं, माणसांसारखं शस्त्र घे, जसं की धनुष्य, भाला, तलवार किंवा कुऱ्हाड.
यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् । तदेवायुधमादाय मोचयाशु महीतिम् ।। 29
भीमा, जे शस्त्र माणसांसारखं आहे आणि इतरांना सहज ओळखता येणार नाही, तेच घे आणि लवकर राजाची सुटका कर.
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ। व्यायच्छतस्ते समरे मत्स्यराजं परीप्स्रतः ।। 30
माद्रीचे दोन पुत्र, जे बलवान आणि रथयुद्धात कुशल आहेत, ते युद्धात तुझं रक्षण करतील, जेव्हा तू मच्छ्यराजाला वाचवायला जाशील.
भ्रातुर्वचनमादाय भीमो वृक्षं विसृज्य च। चापमादाय संप्राप्तो रथमास्थाय पाण्डवः ।। 31
भीमाने आपल्या भावाचं सांगणं ऐकून झाड खाली सोडलं, धनुष्य उचललं आणि रथावर चढून पुढे गेला.
व्यमुञ्चच्छरवर्षाणि सतोय इव तोयदः । तं भीमो भीमकर्माणं शुशर्माणमथाऽऽद्रवत् ।। 32
तो जसा पावसाचा ढग पाणी सोडतो तसा बाणांचा वर्षाव करू लागला; मग भीम, जो भयंकर कृत्य करणारा आहे, सुशर्मावर तुटून पडला.
विराटमभिवीक्ष्यैनं तिष्ठितिष्ठेति चावदत् ।। 33
विराटाकडे पाहून त्याने मोठ्याने हाक मारली, 'थांब, थांब!'
सुशर्मा चिन्तयामास कालान्तकयमोपमम् । तिष्ठतिष्ठेति भाषन्तं पृष्ठतो रथपुङ्गवः ।। 34
सुशर्मा, ज्याचं शौर्य काळाच्या अंतासारखं होतं, मागून 'थांब, थांब!' असं जोरात बोलणारा रथी ऐकून मनात विचार करू लागला.
पश्यतां सुमहत्कर्म महद्युद्धमुपस्थितम् । परावृत्तो धनुर्गृह्य सुशर्मा भ्रातृभिः सह ।। 35
ते मोठं पराक्रम आणि समोरचं भयंकर युद्ध पाहून सुशर्मा आपल्या भावांसह वळून उभा राहिला आणि धनुष्य उचललं.
निमेषान्तरमात्रेण भीमसेनेन ते रथाः । रथानां च गजानां च वाजिनां च ससादिनां ।। 36
डोळ्याच्या पापणी लवायच्या आत भीमसेनाने त्यांच्या रथांना, हत्ती-घोड्यांना आणि त्यांच्यावर बसलेल्या योद्ध्यांना खाली पाडलं.
सहस्रशतसंघाताः शूराणामुग्रधन्विनाम् । पातिता भीमसेनेन विराटस्य समीपतः ।। 37
शेकडो हजारो शूर आणि तगडे धनुर्धारी भीमसेनाने विराटाजवळ ठार केले.
पत्तयो निहतास्तेषां गदां गृह्य महात्मना ।। 38
त्यांच्या पायदळ सैनिकांना त्या महात्म्याने गदा उचलून ठार केले.
तद्दृष्ट्वा तादृशं युद्धं सुशर्मा युद्धदुर्मदः। चिन्तयामास मनसा किं शेषं हि बलस्य मे ।। 39
असं भयंकर युद्ध पाहून, युद्धात गर्वलेला सुशर्मा मनात विचार करू लागला, 'माझ्या सैन्यात आता उरलं तरी काय?'
अपरो दृश्यते सैन्ये पुरा मग्नो महाबले। आकर्णपूर्णेन तदा धनुषा प्रत्यदृश्यत ।। 40
सैन्यात दुसरीकडे एक मोठा वीर दिसला, जो धनुष्य कानापर्यंत ओढून उभा होता.
सुशर्मा सायकांस्तीक्ष्णान्क्षिपते च पुनःपुनः ।। 41
सुशर्मा पुन्हा पुन्हा तीक्ष्ण बाण सोडू लागला.
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन्। दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ।। 42
मग सगळ्यांनी आपापले घोडे पुढे हाकले, दिव्य अस्त्रं हातात घेतली आणि त्रिगर्तांनी युद्धात हार मानली नाही.
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवास्तां महाचमूम् । वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ।। 43
पांडवांनी त्या रथांना आणि मोठ्या सैन्याला परतवलेलं पाहून विराट राजा प्रचंड रागाने अद्भुत युद्ध करायला लागला.
त्रिगर्ताः समभिक्रम्य अयुध्यन्त जयैषिणः। तान्भीमसेनः संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । वैराटिः परमक्रुद्धो युयुधे परमाद्भुतम् ।। 44
त्रिगर्तांनी विजयासाठी पुढे येऊन युद्ध सुरू केलं; भीमसेन, जो सर्व शस्त्रधारींत श्रेष्ठ आहे, आणि विराट, दोघेही प्रचंड रागाने अद्भुत युद्ध करू लागले.
सहस्रं प्राहिणीद्राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ।। 45
कुंतीपुत्र युधिष्ठिर राजाने हजार बाण सोडले, आणि नकुलाने सुद्धा सातशे बाणांनी शत्रूंवर हल्ला केला.
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् । युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः ।। 46
पराक्रमी सहदेवाने, युधिष्ठिराच्या आज्ञेने, तीनशे शूर वीरांना पराभूत केलं.
प्रविश्य महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलः । क्षोभयन्सर्वभूतानि सिंहः क्षुद्रमृगानिव ।। 47
त्रिगर्तांच्या मोठ्या सैन्यात शिरून त्या बलाढ्य योद्ध्याने सगळ्या सैनिकांना जसा सिंह लहान प्राण्यांना घाबरवतो तसा गोंधळ घातला.
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महाबलः। अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यहनद्धृशम् ।। 48
मग युधिष्ठिर राजा, वेगाने आणि मोठ्या ताकदीने, सुशर्मावर धावून गेला आणि त्याला बाणांनी जोरात मारलं.
सुशर्माऽपि सुसंक्रुद्धस्त्वराणो युधिष्ठिरम् । अविध्यद्दशभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।। 49
सुशर्मा खूपच रागावला आणि वेगाने युद्धात युधिष्ठिरावर दहा बाण सोडले, आणि चार बाणांनी त्याच्या चार घोड्यांना जखमी केले.
ततो राजन्क्षिप्रकारी कुन्तीऽपुत्रो वृकोदरः। समासाद्य सुशर्माणमश्वांस्तस्य न्यपातयत् ।। 50
मग, राजन, कुंतीपुत्र भीमाने झपाट्याने सुशर्माच्या जवळ जाऊन त्याचे घोडे खाली पाडले.