तमसाऽभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत। व्यतिष्ठन्त मुहूर्तं ते व्यूढानीकाः प्रहारिणम् ।। 1
अंधार आणि धूळ सगळीकडे पसरली असताना, हे भारत, त्या योद्ध्यांनी आपली मांडणी करून काही काळ युद्धासाठी तयार उभे राहिले.
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठन्निशाकरः। कुर्वाणो विमलां रात्रिं दर्शयन्क्षत्रियान्रणे ।। 2
मग चंद्राने अंधार दूर केला, रात्रीला निर्मळ केले आणि रणांगणावर एकमेकांना योद्धे स्पष्ट दिसू लागले.
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत। घोररूपं तदा तेषामवेक्ष्य तु परस्परम् ।। 3
प्रकाश येताच पुन्हा युद्ध सुरू झाले; एकमेकांना पाहून त्यांनी भीषण स्वरूपाचं युद्ध पुन्हा चालू केलं.
तथैव तेषां तुमुलानि तानि क्रुद्धानि चान्योन्यमभिद्रवन्ति। गदासिपट्टैश्च परश्वथैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुधौतधारैः ।। 4
त्याचप्रमाणे ते सर्व योद्धे प्रचंड रागाने आणि गोंधळात एकमेकांवर तुटून पडले. त्यांच्या हातात गदा, तलवार, कुऱ्हाड आणि धारदार भाले होते.
बलं तु मात्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा। प्रमथ्य जित्वा च निपीड्य मत्स्यान्विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ।। 5
नंतर त्रिगर्तांचा राजा सुशर्मा आपल्या सैन्याच्या बळावर संपूर्ण मात्स्य सैन्याला चिरडून, जिंकून आणि दडपून, वीरता असलेल्या विराट राजावर चालून गेला.
मत्ताविव वृषौ तौ तु गजाविव मदोद्धतौ । सिंहाविव गजग्राहौ शक्रवृत्राविवोद्धतौ ।। 6
ते दोघे मदाने वेडे झालेले बैलांसारखे, उन्मत्त हत्तींसारखे, हत्ती पकडणाऱ्या सिंहांसारखे आणि इंद्र-वृत्रासारखे भयंकर भांडण करत होते.
उभौ तुल्यबलोत्साहावुभौ तुल्यपराक्रमौ। उभौ तुल्यास्रविक्षेपावुभौ युद्धविशारदौ ।। 7
दोघेही ताकद, उत्साह, पराक्रम आणि रक्त सांडण्यात सारखेच होते; दोघेही युद्धकलेत निपुण होते.
तौ निहत्य पृथग्धुर्यानुभयोः पार्ष्णिसारथी । आस्तां तुल्यधनुर्ग्राहौ कृष्णकंसाविवोद्धतौ ।। 8
दोन्ही बाजूंच्या सारथी आणि मागील रक्षकांना मारून, ते दोघेही सारखेच धनुर्धर उभे राहिले, जणू कृष्ण आणि कंस एकमेकांसमोर उभे आहेत.
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा। अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ।। 9
मग त्रिगर्तांचा सुशर्मा आपल्या भाऊ सुवर्मनासह, संपूर्ण रथांच्या सैन्यासह, मात्स्य राजावर चालून गेला.
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ। गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां जवात् ।। 10
मग ते दोन्ही भाऊ, क्षत्रियांत श्रेष्ठ, रथातून उडी मारून, रागाने गदा हातात घेऊन वेगाने पुढे धावले.
सुशर्मा परवीरघ्नो बलवान्वीर्यवान्गदी। विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमथाग्रहीत् ।। 11
शत्रूंचा संहार करणारा, बलवान आणि गदाधारी सुशर्मा, रथाविना उभ्या असलेल्या मात्स्य राजाला जिवंत पकडला.
तमुन्मथ्य सुशर्मा तु युवतीमिव कामुकः। स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ भीमविक्रमः ।। 12
सुशर्माने त्याला जसा प्रियकर युवतीला जिंकतो तसा जिंकून, आपल्या रथावर बसवले आणि प्रचंड शौर्य दाखवत निघून गेला.
तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे। बलं सर्वं विभग्नं तन्निरुत्साहं निराशकम् ।। 13
वीर्यवान विराट राजा पकडला गेला आणि त्याची रथसुद्धा घेतली गेली, तेव्हा सगळं सैन्य खचून गेलं, त्यांचा उत्साह संपला आणि आशा हरपली.
प्राद्रवन्त भयान्मात्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता रणे । विदिक्षुः दिक्षु सर्वासु पलायन्ति च यान्ति च ।। 14
त्रिगर्तांनी युद्धात मच्छ्य लोकांना घेरलं, तेव्हा ते घाबरून सगळ्या दिशांना पळू लागले, कुठेही सुटका शोधू लागले.
तेषु विद्रांव्यमाणेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अभ्यभाषत धर्मात्मा भिमसेनमरिन्दमम् ।। 15
मच्छ्य लोक पळून जात असताना कुंतीपुत्र धर्मात्मा युधिष्ठिराने शत्रूंना जिंकणाऱ्या भीमसेनाला बोलावलं.
मात्स्यराजस्त्रिगर्तेन परामृष्टः सुशर्मणा। तं मोक्षय महाबाही मा गमद्द्विषतां वशम् ।। 16
मच्छ्यराजाला त्रिगर्तांचा सुशर्मा याने पकडलं आहे; हे महाबाहु, त्याची सुटका कर, तो शत्रूंच्या हाती जाऊ नये.
भीमसेनः महाबाहो गृहीतं तु सुशर्मणा। त्रायस्व मोचय क्षिप्रमस्मत्प्रीतिकरं नृपम् ।। 17
भीमसेना, महाबाहु, राजा सुशर्माच्या तावडीत सापडला आहे; लवकर त्याला वाचव आणि सोडव, कारण त्यामुळे आम्हाला फार आनंद होईल.
उषिताः स्म सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः। भीमसेन त्वया कार्या तस्य वातस्य निष्कृतिः ।। 18
आपण सर्वजण इथे सुखाने राहिलो, सर्व इच्छित गोष्टी मिळाल्या आणि आदरही मिळाला; भीमसेना, आता वायुपुत्राच्या त्या उपकाराचं फेडणं तुझं कर्तव्य आहे.
तं तथावादिनं तत्र भीमसेनो महाबलः। अभ्यभाषत दुर्धर्षो रणमध्ये युधिष्ठिरम् ।। 19
असं म्हणणाऱ्या युधिष्ठिराला रणभूमीत भीमसेन, जो अतुल बलवान आणि जिंकता न येणारा आहे, उत्तर देतो.
अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव। पश्येदं सुमहत्कर्म युध्यतो मम शत्रुभिः ।। 20
राजा, तुझ्या आज्ञेने मी त्याची सुटका करीन; शत्रूंशी लढताना माझं हे मोठं कृत्य तू पाहा.
स्वबाहुबलमाश्रित्य परेषामसमं रणे। एकान्तमाश्रितो राजंस्तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह ।। 21
माझ्या स्वतःच्या बाहूंच्या बळावर, जे युद्धात इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे, मी एकटाच जाईन; राजा, तू आपल्या भावांसह इथेच थांब.
अयं वृक्षो महाशाखो गिरिमात्रो वनस्पतिः। अहमेनं समारुज्य पोथयिष्यामि शात्रवान् ।। 22
इथे हा मोठा, दाट फांद्यांचा, पर्वताएवढा वृक्ष आहे; मी तो उचलून शत्रूंना ठेचून काढीन.
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्। अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।। 23
भीम त्या झाडाकडे उन्मत्त हत्तीप्रमाणे पाहत असताना, धर्मराज युधिष्ठिराने आपल्या वीर भावाला सांगितलं.
भीम मा साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः ।। 24
भीमा, असा धाडस करू नकोस; हे झाड जसं आहे तसं राहू दे.
मा त्वां वृक्षेण कर्माणि कुर्वन्तमतिमानुषम् । जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत ।। 25
भीमा, या झाडाने अतिमानवी कृत्य केल्यास लोकांना कळून जाईल की हा भीम आहे.
मा ग्रहीस्त्वमिमं वृक्षं सिंहनादं च मा नद। कर्मणा सिंहनादेन विज्ञास्यन्ति जना ध्रुवम् ।। 26
हे झाड उचलू नकोस, आणि सिंहासारखा गर्जना करू नकोस; तुझ्या या कृत्याने आणि गर्जनेने लोकांना नक्कीच समजेल.
इमं वृक्षं गृहीत्वा त्वं नेमां सेनामभिद्रव । वृक्षं च त्वां रुजन्तं वै विज्ञास्यति जनो ध्रुवं ।। 27
जर तू हे झाड उचलून सैन्यावर चालून गेलास, तर लोक तुला हे झाड उचलताना पाहून नक्कीच ओळखतील.
अन्यदेवायुधं गृह्य प्रतिपद्यस्व मानुषम्। चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वथम् ।। 28
काही दुसरं, माणसांसारखं शस्त्र घे, जसं की धनुष्य, भाला, तलवार किंवा कुऱ्हाड.
यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् । तदेवायुधमादाय मोचयाशु महीतिम् ।। 29
भीमा, जे शस्त्र माणसांसारखं आहे आणि इतरांना सहज ओळखता येणार नाही, तेच घे आणि लवकर राजाची सुटका कर.
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ। व्यायच्छतस्ते समरे मत्स्यराजं परीप्स्रतः ।। 30
माद्रीचे दोन पुत्र, जे बलवान आणि रथयुद्धात कुशल आहेत, ते युद्धात तुझं रक्षण करतील, जेव्हा तू मच्छ्यराजाला वाचवायला जाशील.