दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः । सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ।। 14
त्या मोठ्या रणभूमीवर सर्व बाजूंनी छाटलेली, फांद्यांसारखी हातपाय असलेली क्षत्रियांची शरीरं पडलेली दिसत होती.
नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः। आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।। 15
सर्पाच्या वेटोळ्यासारखी, चंदन लावलेली हातं आणि कुंडले घातलेली डोकी जमिनीवर विखुरलेली होती.
यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते। बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ।। 16
जशी एखादी काळी सुंदर युवती चकचकीत चांदीच्या काठाची मऊ वस्त्रं नेसते, तशीच ती रणभूमीही शोभून दिसत होती.
उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता। कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ।। 17
रक्ताचा वर्षाव झाल्याने जमिनीवरचं धूळ शांत झाली; भीषण गोंधळ पसरला आणि युद्धाला कोणतीही मर्यादा राहिली नाही.
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा। व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ।। 18
त्या वेळी धर्मात्मा युधिष्ठिर आपल्या भावांसह विराटाचा व्यूह रचून युद्ध करू लागला.
आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः। पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ।। 19
युधिष्ठिराने स्वतःला गरुडाच्या डोक्यासारखा ठेवला, दोन्ही जुळे भावंडे पंख झाले आणि भीमसेन शेपटीसारखा होता.
सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ।। 20
कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने तेथे हजारो शत्रूंना पराभूत केले; संतप्त आणि सर्वात श्रेष्ठ योद्धा भीमसेनाने दोन हजार रथी वीरांना मृत्यू पावले.
नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् । शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ।। 21
नकुलाने तीनशे, सहदेवाने चारशे, शतानिकाने शंभर आणि मदिराश्वाने चारशे शत्रूंना पराभूत केले.
प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ । आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ।। 22
केशक आणि केशिरथ हे दोन बलाढ्य योद्धे आनंदाने त्रिगर्तांच्या मोठ्या आणि उत्साही सैन्यावर तुटून पडले.
लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम्। जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ।। 23
त्रिगर्तांना ओळखून त्या दोघांनी मोठ्या सैन्यात प्रवेश केला; सूर्यदत्त आणि वलल हे मागून गेले.
शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः। विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ।। 24
वीराटाचा पुत्र, महान धनुर्धारी शंख, रणात शूरांना पराभूत करत मोठ्या सैन्यात शिरला.
विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान्। कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ।। 25
त्या युद्धात विराटाने पाचशे रथी, शंभर हत्ती आणि हजार घोडे मारले.
चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः। त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ।। 26
रथावरून विविध मार्गांनी फिरत, रथींच्या मध्ये श्रेष्ठ असलेला तो वीर, सुवर्णरथावर असलेल्या त्रिगर्तांचा सुशर्मण याच्याशी रणभूमीत भिडला.
तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ । अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ।। 27
ते दोन्ही महान धनुर्धारी आणि बलाढ्य योद्धे, गायींमध्ये दोन बैल जसे एकमेकांशी झुजतात तसे, एकमेकांवर तुटून पडले.
राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ। कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ।। 28
राजसिंहांसारखे दोन्ही राजे अत्यंत संतापलेले आणि हट्टी दिसत होते. त्यांच्या अंगावर तीक्ष्ण बाण, तलवारी, भाले आणि कुऱ्हाडी यांच्या घावांनी रक्त सांडले होते.
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः । शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ।। 29
मग ते दोघे रथी चारही बाजूंनी एकमेकांच्या रथाभोवती फिरू लागले आणि जलदगतीने बाणांचा वर्षाव करू लागले, जणू काही मेघ पावसाच्या धारा सोडत आहेत.
अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ। कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ।। 30
ते दोघेही एकमेकांवर प्रचंड रागाने, जणू दोन हत्ती सुळ्यांनी भिडतात तसे, युद्धात शस्त्रांनी सज्ज होऊन, तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांना छिन्नविछिन्न करू लागले.
मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः । पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ।। 31
मात्स्य राजा सुशर्म्यावर पाच तीक्ष्ण बाणांनी वार केला आणि आणखी पाच बाणांनी त्याच्या चार घोड्यांना जखमी केले.
द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः । तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः । पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ।। 32
त्याने दोन बाणांनी सारथ्याला आणि तीन जलद बाणांनी ध्वजाला भेदले. तसेच युद्धात पराक्रमी आणि अस्त्रविद्या जाणणारा सुशर्मा, मात्स्य राजावर पन्नास तीक्ष्ण बाणांचा मारा केला.
तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे। नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ।। 33
राजेंद्र, त्या मोठ्या युद्धात संध्याकाळी धूळ पसरली होती, त्यामुळे दोघांनाही एकमेकांची खरी ताकद ओळखता आली नाही.
तमसाऽभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत। व्यतिष्ठन्त मुहूर्तं ते व्यूढानीकाः प्रहारिणम् ।। 1
अंधार आणि धूळ सगळीकडे पसरली असताना, हे भारत, त्या योद्ध्यांनी आपली मांडणी करून काही काळ युद्धासाठी तयार उभे राहिले.
ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठन्निशाकरः। कुर्वाणो विमलां रात्रिं दर्शयन्क्षत्रियान्रणे ।। 2
मग चंद्राने अंधार दूर केला, रात्रीला निर्मळ केले आणि रणांगणावर एकमेकांना योद्धे स्पष्ट दिसू लागले.
ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत। घोररूपं तदा तेषामवेक्ष्य तु परस्परम् ।। 3
प्रकाश येताच पुन्हा युद्ध सुरू झाले; एकमेकांना पाहून त्यांनी भीषण स्वरूपाचं युद्ध पुन्हा चालू केलं.
तथैव तेषां तुमुलानि तानि क्रुद्धानि चान्योन्यमभिद्रवन्ति। गदासिपट्टैश्च परश्वथैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुधौतधारैः ।। 4
त्याचप्रमाणे ते सर्व योद्धे प्रचंड रागाने आणि गोंधळात एकमेकांवर तुटून पडले. त्यांच्या हातात गदा, तलवार, कुऱ्हाड आणि धारदार भाले होते.
बलं तु मात्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा। प्रमथ्य जित्वा च निपीड्य मत्स्यान्विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ।। 5
नंतर त्रिगर्तांचा राजा सुशर्मा आपल्या सैन्याच्या बळावर संपूर्ण मात्स्य सैन्याला चिरडून, जिंकून आणि दडपून, वीरता असलेल्या विराट राजावर चालून गेला.
मत्ताविव वृषौ तौ तु गजाविव मदोद्धतौ । सिंहाविव गजग्राहौ शक्रवृत्राविवोद्धतौ ।। 6
ते दोघे मदाने वेडे झालेले बैलांसारखे, उन्मत्त हत्तींसारखे, हत्ती पकडणाऱ्या सिंहांसारखे आणि इंद्र-वृत्रासारखे भयंकर भांडण करत होते.
उभौ तुल्यबलोत्साहावुभौ तुल्यपराक्रमौ। उभौ तुल्यास्रविक्षेपावुभौ युद्धविशारदौ ।। 7
दोघेही ताकद, उत्साह, पराक्रम आणि रक्त सांडण्यात सारखेच होते; दोघेही युद्धकलेत निपुण होते.
तौ निहत्य पृथग्धुर्यानुभयोः पार्ष्णिसारथी । आस्तां तुल्यधनुर्ग्राहौ कृष्णकंसाविवोद्धतौ ।। 8
दोन्ही बाजूंच्या सारथी आणि मागील रक्षकांना मारून, ते दोघेही सारखेच धनुर्धर उभे राहिले, जणू कृष्ण आणि कंस एकमेकांसमोर उभे आहेत.
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा सुवर्मणा। अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ।। 9
मग त्रिगर्तांचा सुशर्मा आपल्या भाऊ सुवर्मनासह, संपूर्ण रथांच्या सैन्यासह, मात्स्य राजावर चालून गेला.
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ। गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां जवात् ।। 10
मग ते दोन्ही भाऊ, क्षत्रियांत श्रेष्ठ, रथातून उडी मारून, रागाने गदा हातात घेऊन वेगाने पुढे धावले.