तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः। घ्नतां परस्परं राजन्यमराष्ट्रविवर्धनः ।। 4
त्यांचा तो संघर्ष अत्यंत भयंकर, गोंगाटमय आणि अंगावर काटा आणणारा होता, राजे एकमेकांवर आघात करत आपापल्या राज्याची कीर्ती वाढवत होते.
देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽबलम्बति । पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान् ।। 5
राजा, सूर्याची ताकद कमी होत असताना, पायदळ, रथ, हत्ती आणि घोडेस्वार यांच्या मोठ्या सैन्याने ते युद्ध जणू देव-दानवांच्या लढाईसारखे झाले होते.
अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम् । उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ।। 6
ते एकमेकांवर झपाट्याने धावत आणि परस्परांवर आघात करत असताना, जमिनीवरून एवढा धूर उडाला की काहीच दिसत नव्हते.
पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसा वृताः । इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ।। 7
सैन्याच्या धुळीने झाकले गेलेले पक्षी जमिनीवर पडले आणि बाणांची देवाणघेवाण होत असताना सूर्यही लपून गेला.
खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत।। 8
आकाश जणू काजव्यांनी भरल्यासारखे दिसत होते.
रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा । नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम् ।। 9
सुवर्णाने मढवलेले बाण विजेसारखे चमकत होते आणि वीर मोठ्याने गर्जना करत डावीकडून आणि उजवीकडून बाण सोडत होते.
रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः । सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः ।। 10
रथावरचे वीर रथावरच्यांशी भिडले, पायदळ पायदळांशी, घोडेस्वार घोडेस्वारांबरोबर, आणि बलाढ्य हत्ती इतर हत्तींसोबत लढू लागले.
असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि । संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम् ।। 11
युद्धात संतप्त झालेले योद्धे तलवारी, मोठ्या पट्ट्या, भाले आणि भालेफेक अशा शस्त्रांनी एकमेकांवर तुटून पडले.
निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः । न शेकुरतिसंक्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम् ।। 12
लोखंडी गदा हातात घेऊन आनंदाने एकमेकांवर वार करणारे ते शूरवीर इतके संतप्त झाले होते की, त्यांना मागे हटवता येईना किंवा पळवता येईना.
रक्ताधरोष्ठं सुनसं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम्। अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम् ।। 13
रक्ताळलेले ओठ, सुंदर नाक, नीट छाटलेली दाढी, सुंदर अलंकार घातलेले, आणि धुळीमुळे कुंडले विखुरलेले असे छाटलेले डोके तेथे दिसत होते.
दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः । सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ।। 14
त्या मोठ्या रणभूमीवर सर्व बाजूंनी छाटलेली, फांद्यांसारखी हातपाय असलेली क्षत्रियांची शरीरं पडलेली दिसत होती.
नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः। आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।। 15
सर्पाच्या वेटोळ्यासारखी, चंदन लावलेली हातं आणि कुंडले घातलेली डोकी जमिनीवर विखुरलेली होती.
यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते। बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ।। 16
जशी एखादी काळी सुंदर युवती चकचकीत चांदीच्या काठाची मऊ वस्त्रं नेसते, तशीच ती रणभूमीही शोभून दिसत होती.
उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता। कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ।। 17
रक्ताचा वर्षाव झाल्याने जमिनीवरचं धूळ शांत झाली; भीषण गोंधळ पसरला आणि युद्धाला कोणतीही मर्यादा राहिली नाही.
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा। व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ।। 18
त्या वेळी धर्मात्मा युधिष्ठिर आपल्या भावांसह विराटाचा व्यूह रचून युद्ध करू लागला.
आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः। पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ।। 19
युधिष्ठिराने स्वतःला गरुडाच्या डोक्यासारखा ठेवला, दोन्ही जुळे भावंडे पंख झाले आणि भीमसेन शेपटीसारखा होता.
सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ।। 20
कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने तेथे हजारो शत्रूंना पराभूत केले; संतप्त आणि सर्वात श्रेष्ठ योद्धा भीमसेनाने दोन हजार रथी वीरांना मृत्यू पावले.
नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् । शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ।। 21
नकुलाने तीनशे, सहदेवाने चारशे, शतानिकाने शंभर आणि मदिराश्वाने चारशे शत्रूंना पराभूत केले.
प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ । आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ।। 22
केशक आणि केशिरथ हे दोन बलाढ्य योद्धे आनंदाने त्रिगर्तांच्या मोठ्या आणि उत्साही सैन्यावर तुटून पडले.
लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम्। जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ।। 23
त्रिगर्तांना ओळखून त्या दोघांनी मोठ्या सैन्यात प्रवेश केला; सूर्यदत्त आणि वलल हे मागून गेले.
शङ्खो विराटपुत्रश्च महेष्वासो महाबलः। विनिघ्नन्समरे शूरान्प्रविवेश महाचमूम् ।। 24
वीराटाचा पुत्र, महान धनुर्धारी शंख, रणात शूरांना पराभूत करत मोठ्या सैन्यात शिरला.
विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतं रथान्। कुञ्जराणां शतं चैव सहस्रं वाजिनां तथा ।। 25
त्या युद्धात विराटाने पाचशे रथी, शंभर हत्ती आणि हजार घोडे मारले.
चरन्स विविधान्मार्गान्रथेन रथिनांवरः। त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ।। 26
रथावरून विविध मार्गांनी फिरत, रथींच्या मध्ये श्रेष्ठ असलेला तो वीर, सुवर्णरथावर असलेल्या त्रिगर्तांचा सुशर्मण याच्याशी रणभूमीत भिडला.
तौ तु प्राहरतां तत्र महेष्वासौ महाबलौ । अन्योन्यमभिनिघ्नन्तौ गोषु गोवृषभाविव ।। 27
ते दोन्ही महान धनुर्धारी आणि बलाढ्य योद्धे, गायींमध्ये दोन बैल जसे एकमेकांशी झुजतात तसे, एकमेकांवर तुटून पडले.
राजसिंहौ सुसंरब्धौ विरेजतुरमर्षणौ। कृतास्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिपरश्वथैः ।। 28
राजसिंहांसारखे दोन्ही राजे अत्यंत संतापलेले आणि हट्टी दिसत होते. त्यांच्या अंगावर तीक्ष्ण बाण, तलवारी, भाले आणि कुऱ्हाडी यांच्या घावांनी रक्त सांडले होते.
ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतीयातां समन्ततः । शरान्ससृजतुः शीघ्रं तोयधारा घनाविव ।। 29
मग ते दोघे रथी चारही बाजूंनी एकमेकांच्या रथाभोवती फिरू लागले आणि जलदगतीने बाणांचा वर्षाव करू लागले, जणू काही मेघ पावसाच्या धारा सोडत आहेत.
अन्योन्यमभिसंरब्धौ दन्ताभ्यामिव कुञ्जरौ। कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैर्दारयामासतू रणे ।। 30
ते दोघेही एकमेकांवर प्रचंड रागाने, जणू दोन हत्ती सुळ्यांनी भिडतात तसे, युद्धात शस्त्रांनी सज्ज होऊन, तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांना छिन्नविछिन्न करू लागले.
मात्स्यो राजा सुशर्माणं विव्याध निशितैः शरैः । पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान् ।। 31
मात्स्य राजा सुशर्म्यावर पाच तीक्ष्ण बाणांनी वार केला आणि आणखी पाच बाणांनी त्याच्या चार घोड्यांना जखमी केले.
द्वाभ्यां सूतं च विव्याध केतुं च त्रिभिराशुगैः । तथैव मात्स्यराजं तु सुशर्मा युद्धदुर्मदः । पञ्चाशद्भिः शितैर्बाणैविव्याध परमास्त्रवित् ।। 32
त्याने दोन बाणांनी सारथ्याला आणि तीन जलद बाणांनी ध्वजाला भेदले. तसेच युद्धात पराक्रमी आणि अस्त्रविद्या जाणणारा सुशर्मा, मात्स्य राजावर पन्नास तीक्ष्ण बाणांचा मारा केला.
तयोर्बलानि राजेन्द्र समस्तानि महारणे। नाजानन्त तदाऽन्योन्यं प्रदोषे रजसा वृते ।। 33
राजेंद्र, त्या मोठ्या युद्धात संध्याकाळी धूळ पसरली होती, त्यामुळे दोघांनाही एकमेकांची खरी ताकद ओळखता आली नाही.