ते हया हेमसंच्छन्ना बृहन्तः साधुवाहिनः । चोदिताः प्रत्यदृश्यन्त पत्रिणामिव पङ्क्तयः ।। 43
ते मोठे, सुवर्णाने मढवलेले आणि उत्तम प्रकारे शिकवलेले घोडे, जेव्हा पुढे धावले, तेव्हा ते उडणाऱ्या बाणांच्या रांगेसारखे दिसत होते.
भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः। स्वारूढा युद्धकुशलैर्महामात्राधिरोहिताः ।। 44
भीतीदायक रूपाचे, तुटलेल्या सोंडांचे आणि उग्र तोंडाचे हत्ती, कुशल महावतांनी चालवलेले, युद्धात निपुण अशा वीरांनी स्वार झाले होते.
क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षाष्टिहायनाः । राजानमन्वयुः पश्चात्क्रामन्त इव पर्वताः ।। 45
ते उत्तम वश झालेले, साठ वर्षांचे हत्ती जणू काही मेघासारखे बरसत होते आणि राजाच्या मागे पर्वतासारखे पुढे जात होते.
दृढायुधजनाकीर्णं रथाश्वगजसंकुलम् । तद्बलाग्रं विराटस्य शक्रस्येव तदा बभौ ।। 46
दृढ शस्त्रधारी माणसांनी, रथांनी, घोड्यांनी आणि हत्तीने भरलेले विराटाचे ते सैन्याचे पुढचे तुकडी त्या वेळी इंद्राच्या सैन्यासारखी तेजस्वी दिसत होती.
तं प्रयान्तं महाराज निनीषन्तं गवां पदम्। विशारदानां वैश्यानां प्रकृष्टानां तदा नृप ।। 47
राजा, तो गायींच्या मागे जाण्यास निघाला तेव्हा कुशल आणि श्रेष्ठ गोपाळ त्याच्या सोबत गेले.
विंशतिस्तु सहस्राणि नराणामनुयायिनाम्। अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च । विंशच्चाश्वसहस्राणि मात्स्यानां त्वरितं ययुः ।। 48
वीस हजार माणसे, आठ हजार रथ, दहा शंभर हत्ती आणि वीस हजार वेगवान मत्स्यांचे घोडे लवकरच निघाले.
तदनीकं विराटस्य शुशुभेऽतीव भारत। वसन्ते बहुपुष्पाढ्यं काननं चित्रितं यथा ।। 49
विराटाचे ते सैन्य, हे भारत, वसंत ऋतूतील फुलांनी भरलेल्या आणि रंगीबेरंगी झालेल्या जंगलासारखे फारच सुंदर दिसत होते.
निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः। त्रिगर्तानस्पृशन्मात्स्याः मूर्येऽस्तंगमिते सति ।। 1
शूर, युद्धासाठी सज्ज आणि रचनेत उभे असलेले वीर नगरातून बाहेर पडले आणि सूर्यास्तानंतर मत्स्यांनी त्रिगर्तांना सामोरे गेले.
ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः। अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः ।। 2
त्रिगर्त आणि मत्स्य, दोन्ही सैन्ये रचनेत उभी राहून, गायींसाठी लोभाने आणि मोठ्या बळाने एकमेकांवर तुटून पडली.
भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः। ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ।। 3
मदाने भरलेले बलाढ्य हत्ती, तोमर आणि अंकुश यांच्या प्रेरीत, कुशल सेनापती आणि हत्ती चालवणाऱ्यांनी स्वार झाले होते.
तेषां समागमो घोरस्तुमुलो रोमहर्षणः। घ्नतां परस्परं राजन्यमराष्ट्रविवर्धनः ।। 4
त्यांचा तो संघर्ष अत्यंत भयंकर, गोंगाटमय आणि अंगावर काटा आणणारा होता, राजे एकमेकांवर आघात करत आपापल्या राज्याची कीर्ती वाढवत होते.
देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्येऽबलम्बति । पदातिरथनागेन्द्रहयारोहबलौघवान् ।। 5
राजा, सूर्याची ताकद कमी होत असताना, पायदळ, रथ, हत्ती आणि घोडेस्वार यांच्या मोठ्या सैन्याने ते युद्ध जणू देव-दानवांच्या लढाईसारखे झाले होते.
अन्योन्यमभ्यापततां निघ्नतां चेतरेतरम् । उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ।। 6
ते एकमेकांवर झपाट्याने धावत आणि परस्परांवर आघात करत असताना, जमिनीवरून एवढा धूर उडाला की काहीच दिसत नव्हते.
पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसा वृताः । इषुभिर्व्यतिसर्पद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ।। 7
सैन्याच्या धुळीने झाकले गेलेले पक्षी जमिनीवर पडले आणि बाणांची देवाणघेवाण होत असताना सूर्यही लपून गेला.
खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षमजायत।। 8
आकाश जणू काजव्यांनी भरल्यासारखे दिसत होते.
रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेरुर्विद्युतो यथा । नर्दतां लोकवीराणां सव्यं दक्षिणमस्यताम् ।। 9
सुवर्णाने मढवलेले बाण विजेसारखे चमकत होते आणि वीर मोठ्याने गर्जना करत डावीकडून आणि उजवीकडून बाण सोडत होते.
रथा रथैः समाजग्मुः पत्तयश्च पदातिभिः । सादिनः सादिभिर्जग्मुर्गजैश्चापि महागजाः ।। 10
रथावरचे वीर रथावरच्यांशी भिडले, पायदळ पायदळांशी, घोडेस्वार घोडेस्वारांबरोबर, आणि बलाढ्य हत्ती इतर हत्तींसोबत लढू लागले.
असिभिः पट्टसैश्चापि शक्तिभिस्तोमरैरपि । संरब्धाः समरे योधा निजघ्नुरितरेतरम् ।। 11
युद्धात संतप्त झालेले योद्धे तलवारी, मोठ्या पट्ट्या, भाले आणि भालेफेक अशा शस्त्रांनी एकमेकांवर तुटून पडले.
निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं हृष्टाः परिघपाणयः । न शेकुरतिसंक्रुद्धाः शूराः कर्तुं पराङ्भुखम् ।। 12
लोखंडी गदा हातात घेऊन आनंदाने एकमेकांवर वार करणारे ते शूरवीर इतके संतप्त झाले होते की, त्यांना मागे हटवता येईना किंवा पळवता येईना.
रक्ताधरोष्ठं सुनसं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम्। अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोविध्वस्तकुण्डलम् ।। 13
रक्ताळलेले ओठ, सुंदर नाक, नीट छाटलेली दाढी, सुंदर अलंकार घातलेले, आणि धुळीमुळे कुंडले विखुरलेले असे छाटलेले डोके तेथे दिसत होते.
दृश्यन्ते तत्र गात्राणि वीरैश्छिन्नानि सर्वशः । सालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणा महामृधे ।। 14
त्या मोठ्या रणभूमीवर सर्व बाजूंनी छाटलेली, फांद्यांसारखी हातपाय असलेली क्षत्रियांची शरीरं पडलेली दिसत होती.
नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः। आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।। 15
सर्पाच्या वेटोळ्यासारखी, चंदन लावलेली हातं आणि कुंडले घातलेली डोकी जमिनीवर विखुरलेली होती.
यथा वा वाससी श्लक्ष्णे महारजतरञ्जिते। बिभ्रती युवती श्यामा तद्वद्भाति वसुन्धरा ।। 16
जशी एखादी काळी सुंदर युवती चकचकीत चांदीच्या काठाची मऊ वस्त्रं नेसते, तशीच ती रणभूमीही शोभून दिसत होती.
उपाशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रवर्षता। कश्मलं प्राविशद्धोरं निर्मर्यादमवर्तत ।। 17
रक्ताचा वर्षाव झाल्याने जमिनीवरचं धूळ शांत झाली; भीषण गोंधळ पसरला आणि युद्धाला कोणतीही मर्यादा राहिली नाही.
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितस्तदा। व्यूहं कृत्वा विराटस्य अन्वयुध्यत पाण्डवः ।। 18
त्या वेळी धर्मात्मा युधिष्ठिर आपल्या भावांसह विराटाचा व्यूह रचून युद्ध करू लागला.
आत्मानं श्येनवत्कृत्वा तुण्डमासीद्युधिष्ठिरः। पक्षौं यमौ च भवतः पुच्छमासीद्वृकोदरः ।। 19
युधिष्ठिराने स्वतःला गरुडाच्या डोक्यासारखा ठेवला, दोन्ही जुळे भावंडे पंख झाले आणि भीमसेन शेपटीसारखा होता.
सहस्रं न्यहनत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भीमसेनस्तु संक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतांवरः । द्विसहस्रं रथान्वीरः परलोकं प्रवेशयत् ।। 20
कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने तेथे हजारो शत्रूंना पराभूत केले; संतप्त आणि सर्वात श्रेष्ठ योद्धा भीमसेनाने दोन हजार रथी वीरांना मृत्यू पावले.
नकुलस्त्रिशतं जघ्ने सहदेवश्चतुःशतम् । शतानीकः शतं जघ्ने मदिराश्वश्चतुःशतम् ।। 21
नकुलाने तीनशे, सहदेवाने चारशे, शतानिकाने शंभर आणि मदिराश्वाने चारशे शत्रूंना पराभूत केले.
प्रहृष्टां महतीं सेनां त्रिगर्तानां महाबलौ । आर्च्छतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि रथारथि ।। 22
केशक आणि केशिरथ हे दोन बलाढ्य योद्धे आनंदाने त्रिगर्तांच्या मोठ्या आणि उत्साही सैन्यावर तुटून पडले.
लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ महाचमूम्। जग्मतुः सूर्यदत्तश्च वललश्चापि पृष्ठतः ।। 23
त्रिगर्तांना ओळखून त्या दोघांनी मोठ्या सैन्यात प्रवेश केला; सूर्यदत्त आणि वलल हे मागून गेले.