शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत्। अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् ।। 23
मत्स्यराजाने मत्स्यांच्या शूर सैनिकांसाठी, शतसूर्य, शतावर्त, शतबिंदु, शताक्षी आणि अभेद्य अशा नावांची कवचं आणली.
ततो नानातनुत्राणि स्वानिस्वानि महाबलाः। युयुत्सवोऽभ्यनह्यन्त देवकल्पाः प्रहारिणः ।। 24
मग त्या महाबली, युद्धासाठी उत्सुक आणि देवांसारख्या दिसणाऱ्या वीरांनी आपापली कवचं अंगावर चढवली.
सोपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः । पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ।। 25
महान रथी वीरांनी आपल्या मोठ्या आणि सुंदर रथांना वेगवेगळ्या सोन्याच्या लगामांनी आणि घोड्यांसह सजवलं.
सूर्यचन्द्रप्रतीकाशे मणिहेमविभूषिते। महाप्रमाणं मत्स्यस्य ध्वजमुच्छ्रियते रथे ।। 26
मणी आणि सोन्याने सजवलेला, सूर्य-चंद्रासारखा तेजस्वी मोठा ध्वज मत्स्यराजाच्या रथावर उभारला गेला.
ध्वजान्बहुविधाकारान्सौवर्णान्हेममालिनः। यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन् ।। 27
शूर क्षत्रियांनी आपल्या रथांवर वेगवेगळ्या आकारांचे, सोन्याचे आणि सोन्याच्या माळांनी सजवलेले ध्वज लावले.
रथेषु युज्यमानेषु कङ्को राजानमब्रवीत् । मया ह्यस्रं चतुर्वर्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ।। 28
रथांची जुळणी होत असताना कंकाने राजाला म्हटलं, 'हे ऋषिसत्तम, माझ्या द्वारे चारही पुरुषार्थ साध्य झाले आहेत.'
दंशितो रथमास्थाय पदं निर्याम्यहं गवाम्। अयं च बलवाञ्छरो वललो दृश्यतेऽनघ ।। 29
आव्हान मिळाल्यावर मी रथावर बसतो आणि गाईंसाठी पायदळाने निघतो; आणि हे बघ, एक मजबूत, वाकडा बाण इथे आहे, हे निर्दोष राजा.
गोसङ्ख्यमश्वबन्धं च संयोजय रथेषु वैः। नैतेन जातु युध्द्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ।। 30
गाईंची मोजणी आणि घोड्यांची बांधणी रथांना जोडावी; माझ्या मते, हे लोक कधीच गाईंसाठी लढणार नाहीत.
अथ मात्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम्। कङ्कश्च वललः सूदो दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् ।। 31
मग मत्स्यराजाने आपल्या धाकट्या शतानीकाला, कंका, वलल, सारथी आणि वीर दमग्रंथीला बोलावलं.
तन्त्रिपालश्च गोसङ्ख्यो यथा ते पुरुषर्षभाः । शूराः सुवीराः पुरुषा नागराजवरोपमाः । युद्ध्येयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः ।। 32
तसेच तंत्रीपाल आणि गोसंख्या, हे सर्व श्रेष्ठ पुरुष, शूर, उत्तम योद्धे, नागराजासारखे, हे नक्कीच लढतील असं मला वाटतं; यात शंका नाही.
एतेपामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः। कवचानि विचित्राणि दृढानि च लघूनि च ।। 33
या सर्वांना ध्वज असलेले रथ आणि रंगीबेरंगी, मजबूत आणि हलकी कवचं द्यावीत.
प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च । नेमे जातु न युद्ध्य्रेयुरिति मे धीयते मतिः ।। 34
त्यांनी अंगावर कवचं घालावीत आणि शस्त्रंही द्यावीत; माझ्या मते, हे कधीच युद्ध टाळणार नाहीत.
तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं शीघ्रं त्वरितमानसः। शतानीकः स पार्थभ्यो रथान्राजन्समादिशत् ।। 35
राजाचे शब्द ऐकून, शतानीकाने जलद आणि उत्साही मनाने पांडवांसाठी रथांची आज्ञा दिली.
सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च। तान्दृष्ट्वा सहसा सूता राजभक्तिपुरस्कृताः ।। 36
सहदेव, राजा, भीम आणि नकुल यांच्यासाठी, राजभक्त सारथ्यांनी त्यांना पाहून लगेच तयारी केली.
निर्दिष्टा नरदेवेन रथाञ्छीघ्रमयोजयन्। कवचानि विचित्राणि नवानि च दृढानि च।। 37
राजाने सांगितल्यावर सारथ्यांनी पटकन रथांची जुळणी केली आणि नवी, रंगीबेरंगी आणि मजबूत कवचं दिली.
विराटः प्रददौ यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते महारथाः ।। 38
विराटाने निष्कलंक कर्म असणाऱ्यांना कवचं दिली; ती अंगावर घालून ते महाबली रथी सज्ज झाले.
तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वशस्त्रविशारदाः । रथान्हेमपरिष्कारान्समास्थाय महारथाः। पाण्डवा निर्ययुर्हृष्टा दंशिता राजसत्तम ।। 39
उत्साही, वेष बदललेले आणि सर्व शस्त्रविद्येत निपुण पांडवांनी सोन्याने सजवलेल्या रथांवर बसून, आनंदाने आणि कवच घालून, राजन, बाहेर पडले.
विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुङ्गवाः। चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ।। 40
चारही शूर आणि सत्यवीर पांडव भाऊ, कुरुवंशातील श्रेष्ठांसह, विराटाच्या मागे गेले.
दीर्घानां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम्। उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां वीराश्चापेष्वयोजयन् ।। 41
ते वीरांनी आपापल्या ताकदीप्रमाणे लांब व मजबूत धनुष्ये खेचली आणि त्यांना मौरवीच्या दोऱ्यांनी जुळवले.
ततः सुवाससः सर्वे वीराश्चन्दनरूषिताः । चोदिता नरदेवेन क्षिप्रमश्वानचोदयन् ।। 42
मग सर्व वीर सुंदर वस्त्रांनी सजलेले आणि चंदनाचा लेप लावलेले, राजाच्या आज्ञेवर क्षणातच घोड्यांना पुढे घेऊन गेले.
ते हया हेमसंच्छन्ना बृहन्तः साधुवाहिनः । चोदिताः प्रत्यदृश्यन्त पत्रिणामिव पङ्क्तयः ।। 43
ते मोठे, सुवर्णाने मढवलेले आणि उत्तम प्रकारे शिकवलेले घोडे, जेव्हा पुढे धावले, तेव्हा ते उडणाऱ्या बाणांच्या रांगेसारखे दिसत होते.
भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः। स्वारूढा युद्धकुशलैर्महामात्राधिरोहिताः ।। 44
भीतीदायक रूपाचे, तुटलेल्या सोंडांचे आणि उग्र तोंडाचे हत्ती, कुशल महावतांनी चालवलेले, युद्धात निपुण अशा वीरांनी स्वार झाले होते.
क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षाष्टिहायनाः । राजानमन्वयुः पश्चात्क्रामन्त इव पर्वताः ।। 45
ते उत्तम वश झालेले, साठ वर्षांचे हत्ती जणू काही मेघासारखे बरसत होते आणि राजाच्या मागे पर्वतासारखे पुढे जात होते.
दृढायुधजनाकीर्णं रथाश्वगजसंकुलम् । तद्बलाग्रं विराटस्य शक्रस्येव तदा बभौ ।। 46
दृढ शस्त्रधारी माणसांनी, रथांनी, घोड्यांनी आणि हत्तीने भरलेले विराटाचे ते सैन्याचे पुढचे तुकडी त्या वेळी इंद्राच्या सैन्यासारखी तेजस्वी दिसत होती.
तं प्रयान्तं महाराज निनीषन्तं गवां पदम्। विशारदानां वैश्यानां प्रकृष्टानां तदा नृप ।। 47
राजा, तो गायींच्या मागे जाण्यास निघाला तेव्हा कुशल आणि श्रेष्ठ गोपाळ त्याच्या सोबत गेले.
विंशतिस्तु सहस्राणि नराणामनुयायिनाम्। अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च । विंशच्चाश्वसहस्राणि मात्स्यानां त्वरितं ययुः ।। 48
वीस हजार माणसे, आठ हजार रथ, दहा शंभर हत्ती आणि वीस हजार वेगवान मत्स्यांचे घोडे लवकरच निघाले.
तदनीकं विराटस्य शुशुभेऽतीव भारत। वसन्ते बहुपुष्पाढ्यं काननं चित्रितं यथा ।। 49
विराटाचे ते सैन्य, हे भारत, वसंत ऋतूतील फुलांनी भरलेल्या आणि रंगीबेरंगी झालेल्या जंगलासारखे फारच सुंदर दिसत होते.
निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः। त्रिगर्तानस्पृशन्मात्स्याः मूर्येऽस्तंगमिते सति ।। 1
शूर, युद्धासाठी सज्ज आणि रचनेत उभे असलेले वीर नगरातून बाहेर पडले आणि सूर्यास्तानंतर मत्स्यांनी त्रिगर्तांना सामोरे गेले.
ते त्रिगर्ताश्च मात्स्याश्च व्यूढानीकाः प्रहारिणः। अन्योन्यमभिवर्तन्ते गोषु गृद्धा महाबलाः ।। 2
त्रिगर्त आणि मत्स्य, दोन्ही सैन्ये रचनेत उभी राहून, गायींसाठी लोभाने आणि मोठ्या बळाने एकमेकांवर तुटून पडली.
भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः। ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ।। 3
मदाने भरलेले बलाढ्य हत्ती, तोमर आणि अंकुश यांच्या प्रेरीत, कुशल सेनापती आणि हत्ती चालवणाऱ्यांनी स्वार झाले होते.