न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत। नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 40
ज्या ठिकाणी युधिष्ठिर राजा असतो, तिथे चोर नाहीत, शिक्षा नाही, त्रास नाही, आणि कोणीही असहाय किंवा वाईट नाही.
भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम्। बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ।। 41
तिथे भीती येत नाही, वातावरण शांत असते; गायी भरपूर दूध देतात, त्या पुष्ट आणि सहज दुधाळ असतात.
पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च । सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ।। 42
दूध, दही आणि तूप चवदार आणि हितकारक असतात; पाणी स्वच्छ असते आणि सगळ्या वस्तू सुंदर असतात.
गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च। तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 43
ज्या प्रदेशात युधिष्ठिर राजा असतो, तिथे वेगवेगळ्या प्रकारचे पेये आणि अन्न उत्तम गुणांनी युक्त असतात.
रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः। दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 44
ज्या ठिकाणी युधिष्ठिर राजा असतो, तिथे चवी, स्पर्श, सुगंध, आवाज आणि दृश्ये सगळेच उत्कृष्ट आणि निर्मळ असतात.
धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः। स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे । देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ।। 45
त्या तेराव्या वर्षात, पांडवांच्या छायेत असलेल्या त्या प्रदेशात, सर्व ब्राह्मण धर्माचे पालन करतात आणि प्रत्येकजण आपल्या गुणांनी युक्त असतो.
संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः। देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ।। 46
तिथे लोक नेहमी आनंदी, समाधानी, शुद्ध आणि बदल न होणारे असतात; देव आणि पाहुण्यांची सेवा करतात आणि सर्व सजीवांवर प्रेम करतात.
इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः । व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ।। 47
ते नेहमी दान आणि यज्ञात उत्साही असतात, कायम धर्मनिष्ठ राहतात, त्यांची वाणी स्पष्ट असते आणि ते शुभ, कल्याणकारी आणि मंगलमय असतात.
शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः । भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 48
ज्या ठिकाणी युधिष्ठिर राजा असतो, तिथे लोकांचे तेज उजळ असते, त्यांची इच्छा शुभ असते, ते नेहमी संतुष्ट आणि समृद्ध असतात.
नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः। भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ।। 49
ज्या ठिकाणी युधिष्ठिर राजा असतो, तिथे वास कायम उत्सवमय, नेहमी आनंदी आणि समृद्धीने परिपूर्ण असतो.
धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः। किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ।। 50
धर्म जाणणारा माणूस अगदी विद्वान ब्राह्मणांनाही सहज समजत नाही; मग सर्वसामान्य लोकांना तर तो किती कठीण! अर्जुनासारखा पुरुष क्वचितच ओळखला जातो.
यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा। ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ।। 51
ज्याच्यामध्ये सत्य, स्थिरता, दानशूरता, अत्युच्च शांतता, अढळ सहनशीलता, लाज, समृद्धी, कीर्ती, तेज, दयाळूपणा आणि प्रामाणिकपणा हे गुण आहेत—
तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः । गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ।। 52
म्हणून मी सांगतो तसं, पृथा-पुत्र कुठे राहतात हे नीट विचार करा; त्यांची खरी वाट तिथेच आहे, आणि मी याव्यतिरिक्त काही सांगू शकत नाही.
एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे। तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे। कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ।। 53
हे सगळं मनाशी ठेवा आणि जे योग्य वाटतं ते त्वरेने करा, जर माझ्यावर विश्वास असेल तर, कारण मी जे सांगतो तेच तुमच्या कुळाला शोभेल असं आहे.
ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृतस्तदा। युक्तं प्राप्तं च वृद्धेन पाण्डवान्प्रति भापितम् ।। 1
तेव्हा शारद्वतपुत्र कृपाचार्य म्हणाले— 'वृद्धांनी पांडवांबद्दल जे सांगितलं ते अगदी योग्य आणि वेळेवर आहे.'
धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं सर्वं सत्यं सहेतुकम्। तत्रानुरूपं भीष्मस्य ममापि वचनं शृणु ।। 2
ते सर्व धर्मयुक्त, हितकारक, मृदू, सत्य आणि कारणासहित आहे; आता भीष्माच्या मताशी जुळणारं माझंही मत ऐका.
तेषां चैव गतिस्तत्र र्निवासश्चानुचिन्त्यताम् । नीतिर्विधीयतां तत्र सांप्रतं या हिता भवेत् ।। 3
त्यांचा मार्ग आणि निवास नीट विचारात घ्या; आता जी नीती उपयोगी ठरेल ती ठरवा.
नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता। किं पुनः पाण्डवाः शूरा विद्वांसो बलिनस्तथा ।। 4
जो प्रगती करू इच्छितो त्याने अगदी सामान्य शत्रूलाही कमी लेखू नये; मग पांडव तर शूर, विद्वान आणि बलवान आहेत!
तस्मात्सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । गूढभावेषु छन्नेषु काले चोदयमागते ।। 5
म्हणून, जेव्हा हे महान पांडव सभेत आले आहेत, आपली उद्दिष्टे आणि कृती लपवून ठेवली आहेत, आणि योग्य वेळही आली आहे—
स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मनः । उदयः पाण्डवानां च प्राप्तकालो न संशयः ।। 6
आपल्या राज्यात आणि इतर राज्यात आपली ताकद किती आहे हे जाणून घ्या; पांडवांच्या उदयाचा काळ नक्कीच आला आहे, यात शंका नाही.
निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानो महाबलाः । महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा ह्यमितौजसः ।। 7
पार्थांचे वनवासाचे दिवस संपले आहेत, ते महान आणि बलवान आहेत; पांडव अपार तेजस्वी असून आता ते फारच उत्साही होतील.
तस्माद्बलं च कोशं च नातिश्चापि विधीयताम्। यथा कालोदये प्राप्ते सम्यक् तैः संदधामहे ।। 8
म्हणून सैन्य आणि खजिना याकडे दुर्लक्ष करू नका, जेणेकरून त्यांच्या उदयाचा काळ आला की आपण पूर्णपणे तयार असू.
यत्र यन्मन्यसे श्रेयो बुध्यस्व बलमात्मनः । नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्वबलेषु च ।। 9
जेथे आपल्याला जास्त फायदा वाटतो, तेथे आपली शक्ती ओळखा—मित्रांमध्ये आणि स्वतःच्या बलवान लोकांमध्येही.
सारं फल्गु बलं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत । स्वराष्ट्रपरराष्ट्रेषु ज्ञातव्यं बलमात्मनः ।। 10
मूळ, दुर्बल आणि मध्यम अशी शक्ती ओळखा, हे भारत; आपल्या आणि परक्या राज्यात आपली ताकद किती आहे हे जाणून घ्या.
अप्रहृशष्टं प्राहृष्टं वा संदधाम तथा परैः । साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन बलिकर्मणा ।। 11
इतरांशी, ते समाधानी असोत किंवा असमाधानी, आपण सुसंवाद, दान, फूट, शिक्षा किंवा कर यांद्वारे व्यवहार करूया.
न्यायेनाक्रम्य च परान्बलाच्चानम्य दुर्बलान् । सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम् ।। 12
न्यायाने, बलवानांवर विजय मिळवून आणि दुर्बलांना नम्र करून, मित्रांना धीर देऊन, आपली शक्ती सहजतेने व्यक्त करा.
स्वकोशबलसंवृद्धः सम्यक्सिद्धिमवाप्स्यसि । योत्स्यसे चापि बलिभिररिभिः प्रत्युपस्थितैः। अन्यैस्त्वं पाण्डवैर्वाऽपि हीनैः स्वबलवाहनैः ।। 13
आपला खजिना आणि सैन्य वाढविल्यास नक्कीच यश मिळेल; मग तुम्ही बलवान शत्रू, पांडव किंवा दुर्बल सैन्य असलेल्या इतरांशी लढू शकाल.
एवं सर्वं विनिश्चित्य व्यवहर्तासि न्यायतः। यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखमवाप्स्यसि ।। 14
असं सर्व नीट विचार करून, न्यायाने वागा; राजन, योग्य वेळी तुला दीर्घकाळ सुख मिळेल.
भीष्माद्रोणकृपैरुक्ते कर्णदुःशासनादिभिः। ततो दुर्योधनो वाक्यं श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् । मुहूर्तमनुसंचिन्त्य सचिवानिदमब्रवीत् ।। 15
भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, दुष्शासन आणि इतरांनी जे काही सांगितले, ते ऐकल्यावर दुर्योधनाने थोडा वेळ विचार केला आणि मग आपल्या मंत्र्यांना असे म्हणाला.
श्रुतमेतन्मया पूर्वं कथासु जनसंसदि। धीराणां शास्त्रविदुषां प्राज्ञानां मतिनिश्चये । कृतिनां सारफल्गुत्वे जानामि नयचक्षुषा ।। 16
हे मी पूर्वीही लोकांच्या सभा-गोष्टींमध्ये, शहाण्या, शास्त्रज्ञ, निर्णयक्षम आणि सारथी लोकांकडून ऐकले आहे. आणि स्वतःच्या राजकारणाच्या समजुतीनेही मला हे माहीत आहे.