तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वाऽऽत्मानं नियम्य च। कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ।। 23
म्हणून, मन शांत करून, स्वतःला संयमित ठेव, आणि मोठ्या उत्साहाने, राजन, तुला जे योग्य वाटते ते कार्य कर.
अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान्। न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ।। 1
तेव्हा सभेच्या मध्ये द्रोण, ज्यांना सूक्ष्म अर्थ कळतात, म्हणाले: असे पुरुष कधीही नष्ट होत नाहीत, किंवा पराभूत होत नाहीत.
शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः। धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ।। 2
ते शूर, विद्या संपन्न, बुद्धिमान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेले, धर्म जाणणारे, सत्यव्रती आणि युधिष्ठिराचे भक्त आहेत.
नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम्। धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ।। 3
तो नीती, धर्म आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणतो, वडिलांसारखा स्थिर आहे, धर्म व सत्यात दृढ आहे, ज्येष्ठ आहे आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे.
अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् । अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ।। 4
त्याचे थोर भाऊ, आपल्या प्रिय भावावर प्रेम करणारे, अजतशत्रू या तेजस्वी भावामागे चालतात, आणि तो स्वतः सर्व भावांवर प्रेम करणारा आहे.
तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् । किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ।। 5
अशा महान, शांत आणि संयमी पुरुषांसाठी, कुणी शहाणा आणि नीतीमान माणूस त्यांच्या कल्याणाचा विचार का करणार नाही?
तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः। न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 6
म्हणून, पूर्ण प्रयत्नाने चौकशी करा; वेळ अजून गेलेला नाही. माझी ठाम समजूत आहे की ते नष्ट झालेले नाहीत.
चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् । क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ।। 7
काय करावे हे विचार करा आणि ते लवकर, विलंब न करता करा. नीट विचार करून, ते कुठे आहेत हेही शोधा.
यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् । प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ।। 8
पांडुपुत्रांची सर्व प्रकारची हालचाल कळावी यासाठी योग्य नीती आखा.
सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् । दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ।। 9
सर्व उपायांनी प्रयत्न कर, जेणेकरून तुला पांडव दिसतील; कारण ते शूरवीर समजायला कठीण आहेत आणि देवतेचे नेहमी रक्षण असते.
शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः । तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ।। 10
अर्जुन शुद्ध मनाचा, सत्यवचन, नीतीमान आणि स्वच्छ आहे; त्याच्यात तेजाचा प्रचंड साठा आहे, तो आपल्या नजरेनेही जाळू शकतो.
तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे। ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ।। 11
म्हणून, पुन्हा प्रयत्न करा आणि शोध घ्या, ब्राह्मण, गुप्तचर, सिद्ध, तपस्वी आणि कुशल लोकांच्या मदतीने.
विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः । अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ।। 12
विविध प्रकारच्या समर्थ, धाडसी आणि त्यांना ओळखणाऱ्या लोकांनी, राजन, छुप्या वावरात असलेल्या पांडवांचा शोध घ्या.
ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः । श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ।। 13
तेव्हा शांतनूचे बुद्धिमान पुत्र, भारतांचा पितामह, विद्वान, काळ आणि स्थळ जाणणारा, नीतीत निपुण आणि महान बुद्धीचा, बोलला.
तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः । अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ।। 14
महात्मा आचार्यांचे शब्द थांबल्यावर, त्यानंतर त्याने कारण आणि अर्थ यावर आधारलेले असे हे वाक्य सांगितले.
युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम्। पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ।। 15
धर्मज्ञ, नेहमी धर्माशी एकरूप असलेल्या, नेहमी स्थिर आणि एकाग्र अशा पांडव युधिष्ठिराला भीष्माने धर्मयुक्त आणि शांत अशा शब्दांत संबोधले.
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद। भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ।। 16
जे दुष्टांमध्ये दुर्मिळ आणि सज्जनांना नेहमी प्रिय असते, असे सज्जनांनी मान्य केलेले शब्द भीष्माने तिथे उच्चारले.
यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित्। श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ।। 17
जसा सर्व धर्मांचा जाणकार ब्राह्मण आचार्य आम्हाला म्हणाला होता, तसेच आचार आणि विद्या असलेल्या पांडवांचे कधीही नाश होणार नाही.
सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः। वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।। 18
सर्व सद्गुणांनी युक्त, उत्तम वर्तन असलेले, वडीलधाऱ्यांच्या शिकवणीत मन लावणारे, आणि सत्य-धर्माला समर्पित असे हे पांडव आहेत.
समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः। न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ।। 19
नियमांचे ज्ञान असलेले, उत्तम व्रत पाळणारे आणि करार पाळणारे हे पांडव, सज्जनांची जबाबदारी उचलूनही कधीही खचत नाहीत.
तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः। न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 20
तप आणि स्वतःच्या सामर्थ्याने पांडव सुरक्षित आहेत; त्यांचा कधीही नाश होणार नाही, ही माझी ठाम श्रद्धा आहे.
क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा। प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः ।। 21
हे नेहमी क्षत्रियधर्मात रमलेले, नेहमी केशवाच्या मागे जाणारे, अत्यंत बलवान आणि महान आत्म्यांचे पुरुष आहेत.
तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु। न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः ।। 22
पांडवांच्या शोधाबद्दल माझे मत मी सांगतो, ऐका. पण योग्य मार्गावर चालणाऱ्यांची नीती इतरांना समजणे कठीण असते.
यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान्। बुद्ध्या प्रणेतुं तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ।। 23
पांडवांचा विचार करून आपण येथे जे काही करू शकतो, ते मी तुला समजावून सांगतो, नीट ऐक आणि समजून घे.
न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथंचन । वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ।। 24
त्यांच्या किंवा त्यांच्या नीतीबद्दल कधीही वाईट बोलणे योग्य नाही, कारण ते वडीलधाऱ्यांच्या शिकवणीत स्थिर आहेत आणि सत्यशील आहेत.
अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः। निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम्। बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ।। 25
माझ्यासाठी कौरव आणि पांडव दोघेही सारखेच आहेत, म्हणून मी काही वेगळे बोलणे योग्य नाही. पांडव कुठे आहेत याचा विचार करून मी सांगतो. जास्त बोलण्यात काय अर्थ? जिथे धर्म आहे तिथेच विजय असतो.
अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता। यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया ।। 26
सभेत बोलावेच लागले तर, नेहमी धर्माची इच्छा ठेवून, योग्य तेच बोलावे.
यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः। निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप ।। 27
पांडुपुत्र कुठे आहेत याबद्दल मी इतरांसारखे विचार करत नाही, हे तू ऐक, राजन.
[भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः। किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति ।। 28
आपल्या शूर भावांसह आणि कीर्तीशाली कृष्णेसह असलेला तो महान राजा स्वतःच्या कल्याणाला का गाठू शकणार नाही?
पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव। क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम्। छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः ।। 29
पांडव पूर्वी फसवले गेले, हे तुला माहीतच आहे. ते नेहमीच नगरात त्रासले गेले आणि आता राज्याची इच्छा असणाऱ्यांमुळेही दुःखी आहेत. म्हणून, तो राजा स्वभावतः नीतीवान असल्याने, लपूनच वावरतो.