नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च। आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च ।। 13
नदीच्या काठावर, तीर्थस्थळी, गावांत, नगरांत, सुंदर आश्रमांत, पर्वतांवर आणि गुहांमध्येही शोधा.
विज्ञातव्या मनुष्येन्द्र तर्कया सुविनूतया । विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विपुणैस्तज्ज्ञसंमतैः ।। 14
हे राजन, योग्य विचाराने, विविध जाणकार आणि कुशल लोकांच्या मदतीने, आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ते शोधले गेले पाहिजेत.
अथाग्रजानन्तरजो भ्रातुः प्रियहिते रतः। ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ।। 15
तेव्हा ज्येष्ठ भावाच्या हितासाठी नेहमी तत्पर असलेला दुसरा भाऊ दुःशासनाने, तिथे आपल्या मोठ्या भावाला असे सांगितले.
येषु नः प्रत्ययो राजंश्चारेषु मनुजाधिप। ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान्परिमार्गितुम् ।। 16
राजन, आपल्याला ज्यांच्यावर विश्वास आहे असे गुप्तहेर, त्यांना बक्षीस देऊन, अजून शोधायला पाठवा.
यदाह कर्णो राजेन्द्र सर्वमेतदवेक्ष्यताम् । यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु यतस्ततः ।। 17
राजेंद्र, कर्णाने जसं सांगितलं, तसं सगळं नीट बघा; सर्व गुप्तहेर जिथे शक्य तिथे, सांगितल्याप्रमाणे शोध घेऊ द्या.
घ्राणैः पश्यन्ति पशवो वेदैरेव द्विजोत्तमाः। चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ।। 18
प्राणी नाकाने पाहतात, ब्राह्मण वेदांनी, राजे गुप्तहेरांनी, आणि इतर लोक डोळ्यांनी पाहतात.
यथोक्ताश्चारपुरुषा मृगयन्तु पुनःपुनः । एते चान्ये च बहवो देशांश्च नगराणि च ।। 19
नेमलेल्या गुप्तचरांनी पुन्हा पुन्हा शोध घ्यावा, या लोकांचा आणि इतर अनेकांचा, सर्व प्रदेशांत आणि नगरांत.
न हि तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिर्वोपलभ्यते। अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः ।। 20
त्यांची हालचाल, त्यांचा निवास, किंवा त्यांच्याबद्दल काहीच माहिती मिळत नाही; ते अगदी लपून गेले आहेत, जणू काही समुद्राचा पार गाठला आहे.
व्यालैर्वाऽपि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः। द्वीपं वा परमं प्राप्ता गिरिदुर्गवनेष्वपि ।। 21
कदाचित, आपल्या शौर्याचा अभिमान बाळगून, ते मोठ्या जंगलात वन्य प्राण्यांनी खाल्ले असतील, किंवा एखाद्या दूरच्या बेटावर पोहोचले असतील, किंवा डोंगरातील किल्ल्यांत आणि वनांत लपले असतील.
हीनदर्पा निराशास्ते भक्षिता वाऽपि राक्षसैः । अथवा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।। 22
अभिमान आणि आशा सोडून, ते राक्षसांनी खाल्ले गेले असतील, किंवा एखाद्या धोकादायक ठिकाणी पोहोचून, अनेक वर्षे नष्ट झाले असतील.
तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वाऽऽत्मानं नियम्य च। कुरु कार्यं महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ।। 23
म्हणून, मन शांत करून, स्वतःला संयमित ठेव, आणि मोठ्या उत्साहाने, राजन, तुला जे योग्य वाटते ते कार्य कर.
अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान्। न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ।। 1
तेव्हा सभेच्या मध्ये द्रोण, ज्यांना सूक्ष्म अर्थ कळतात, म्हणाले: असे पुरुष कधीही नष्ट होत नाहीत, किंवा पराभूत होत नाहीत.
शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः। धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ।। 2
ते शूर, विद्या संपन्न, बुद्धिमान, इंद्रियांवर विजय मिळवलेले, धर्म जाणणारे, सत्यव्रती आणि युधिष्ठिराचे भक्त आहेत.
नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम्। धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ।। 3
तो नीती, धर्म आणि अर्थ यांचा खरा अर्थ जाणतो, वडिलांसारखा स्थिर आहे, धर्म व सत्यात दृढ आहे, ज्येष्ठ आहे आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे.
अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् । अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ।। 4
त्याचे थोर भाऊ, आपल्या प्रिय भावावर प्रेम करणारे, अजतशत्रू या तेजस्वी भावामागे चालतात, आणि तो स्वतः सर्व भावांवर प्रेम करणारा आहे.
तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् । किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ।। 5
अशा महान, शांत आणि संयमी पुरुषांसाठी, कुणी शहाणा आणि नीतीमान माणूस त्यांच्या कल्याणाचा विचार का करणार नाही?
तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः। न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ।। 6
म्हणून, पूर्ण प्रयत्नाने चौकशी करा; वेळ अजून गेलेला नाही. माझी ठाम समजूत आहे की ते नष्ट झालेले नाहीत.
चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् । क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ।। 7
काय करावे हे विचार करा आणि ते लवकर, विलंब न करता करा. नीट विचार करून, ते कुठे आहेत हेही शोधा.
यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् । प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ।। 8
पांडुपुत्रांची सर्व प्रकारची हालचाल कळावी यासाठी योग्य नीती आखा.
सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् । दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ।। 9
सर्व उपायांनी प्रयत्न कर, जेणेकरून तुला पांडव दिसतील; कारण ते शूरवीर समजायला कठीण आहेत आणि देवतेचे नेहमी रक्षण असते.
शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः । तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ।। 10
अर्जुन शुद्ध मनाचा, सत्यवचन, नीतीमान आणि स्वच्छ आहे; त्याच्यात तेजाचा प्रचंड साठा आहे, तो आपल्या नजरेनेही जाळू शकतो.
तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे। ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ।। 11
म्हणून, पुन्हा प्रयत्न करा आणि शोध घ्या, ब्राह्मण, गुप्तचर, सिद्ध, तपस्वी आणि कुशल लोकांच्या मदतीने.
विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः । अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ।। 12
विविध प्रकारच्या समर्थ, धाडसी आणि त्यांना ओळखणाऱ्या लोकांनी, राजन, छुप्या वावरात असलेल्या पांडवांचा शोध घ्या.
ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः । श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ।। 13
तेव्हा शांतनूचे बुद्धिमान पुत्र, भारतांचा पितामह, विद्वान, काळ आणि स्थळ जाणणारा, नीतीत निपुण आणि महान बुद्धीचा, बोलला.
तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः । अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ।। 14
महात्मा आचार्यांचे शब्द थांबल्यावर, त्यानंतर त्याने कारण आणि अर्थ यावर आधारलेले असे हे वाक्य सांगितले.
युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम्। पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ।। 15
धर्मज्ञ, नेहमी धर्माशी एकरूप असलेल्या, नेहमी स्थिर आणि एकाग्र अशा पांडव युधिष्ठिराला भीष्माने धर्मयुक्त आणि शांत अशा शब्दांत संबोधले.
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद। भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ।। 16
जे दुष्टांमध्ये दुर्मिळ आणि सज्जनांना नेहमी प्रिय असते, असे सज्जनांनी मान्य केलेले शब्द भीष्माने तिथे उच्चारले.
यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित्। श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ।। 17
जसा सर्व धर्मांचा जाणकार ब्राह्मण आचार्य आम्हाला म्हणाला होता, तसेच आचार आणि विद्या असलेल्या पांडवांचे कधीही नाश होणार नाही.
सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः। वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ।। 18
सर्व सद्गुणांनी युक्त, उत्तम वर्तन असलेले, वडीलधाऱ्यांच्या शिकवणीत मन लावणारे, आणि सत्य-धर्माला समर्पित असे हे पांडव आहेत.
समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः। न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ।। 19
नियमांचे ज्ञान असलेले, उत्तम व्रत पाळणारे आणि करार पाळणारे हे पांडव, सज्जनांची जबाबदारी उचलूनही कधीही खचत नाहीत.