प्रणम्य शिरसा भूमौ वर्धयित्वा जयाशिषा। आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने ।। 10
त्यांनी मस्तक झुकवून वंदन केलं, विजयाच्या शुभेच्छा दिल्या आणि सूर्यासारखा तेजस्वी, सुवर्णासनावर बसलेला तो राजाला पाहिलं.
उपास्यमानं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् । विद्वद्भिर्गायकैः सार्धं कविभिः स्तुतिपाठकैः ।। 11
तो मंत्रीमंडळाने वेढलेला होता, जसा मरुतांसोबत इंद्र असतो, आणि विद्वान गायक, कवी, स्तुती म्हणणारे त्याच्या सभेत होते.
अनेकैरपि राजन्यैः सेवितं सपरिच्छदैः। दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन् ।। 12
अनेक राजे आणि त्यांचे सेवक त्याची सेवा करत होते; सभेच्या मध्यभागी बसलेल्या दुर्योधनाशी त्यांनी संवाद साधला.
कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा । पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ।। 13
राजा, आम्ही पांडवांचा शोध घेण्यासाठी नेहमीच मोठ्या मेहनतीने प्रयत्न केला, त्या मोठ्या अरण्यात त्यांना शोधलं.
निर्जने व्यालसंकीर्णे नानाभ्रमरसंकुले । लताप्रतानगहने नानागुल्मसमावृते ।। 14
एकाकी, हिंस्र प्राण्यांनी भरलेल्या, विविध मधमाश्यांनी गजबजलेल्या, वेलींनी झाकलेल्या आणि अनेक झुडपांनी आच्छादलेल्या जंगलात.
न च विद्मो गता येन पार्थाः सुदृढविक्रमाः । मार्गमाणाः पदन्यासमाश्रमेषु वनेषु च ।। 15
पण आम्हाला अजूनही माहित नाही की ते सामर्थ्यशाली पांडव कुठे गेले, जरी आम्ही त्यांच्या पावलांचे ठसे आश्रमांत आणि जंगलांत शोधले.
गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च। जनाकीर्णेषु देशेषु चत्वरेषु पुरेषु च ।। 16
उंच डोंगरांच्या शिखरांवर, विविध प्रदेशांत, गर्दीच्या जागांमध्ये, चौकात आणि शहरांतही शोध घेतला.
नरेन्द्र सहसा नष्टान्नैव विद्म च पाण्डवान्। अत्यन्तादर्शनान्नष्टा भद्रं तुभ्यं नरर्षभ ।। 17
राजा, पांडव अचानक अदृश्य झाले आणि आम्हाला ते कुठे आहेत हे कळत नाही; ते पूर्णपणे दिसत नाहीत, म्हणून ते हरवले आहेत — तुझं कल्याण होवो, नरश्रेष्ठ.
गिरीणां कूटकुञ्जेषु कन्दरोदरसानुषु। नदीप्रस्रवणेष्वेव ह्रदेषु च सरस्सु च।। 18
डोंगरांच्या गुंफा आणि खाचांमध्ये, उतारांवर, नद्यांच्या उगमस्थळी, तलावांमध्ये आणि सरोवरांमध्येही शोध घेतला.
गह्वरेषु च दुर्गेषु ग्रामेषू पवनेषु च। दुर्विज्ञेया गतिस्तेषां मृग्यतेऽस्माभिरेव च ।। गजव्याघ्रसमीपेषु सिंहान्ते शरभान्तरे ।। 19
दुर्गम जंगलात, किल्ल्यांमध्ये, गावांमध्ये आणि मोकळ्या जागांमध्येही त्यांची हालचाल समजणं कठीण आहे, आणि आम्ही स्वतः त्यांचा शोध घेत आहोत — हत्ती, वाघ, सिंह आणि शरभ यांच्या आसपास.
वत्मन्यन्विच्छमानास्तु रथानां रथिसत्तम। कंचित्कालं मनुष्येन्द्र सूताननुगता वयम् ।। 20
रथांच्या मागावर जात असताना, आम्ही काही काळ सुतांच्या मागे गेलो, हे राजन.
मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाश्च तत्वतः। प्राप्ता द्वारवतीं सूता विना पार्थैः परंतप ।। 21
योग्य रीतीने शोध घेऊन आणि सत्य समजून, सुत लोक पांडवांशिवाय द्वारकेला पोहोचले, हे शत्रूंना त्रास देणाऱ्या राजन.
न तत्र कृष्णा राजेन्द्र पाण्डवाश्च महाव्रताः। नरदेव यथोद्दिष्टं न च विद्मात्र पाण्डवान् ।। 22
तेथे, हे राजेंद्र, कृष्ण किंवा मोठ्या व्रताचे पांडव तिथे नव्हते, आणि आम्हालाही इथे पांडव कुठे आहेत हे माहीत नाही.
निर्वृतो भव नष्टास्ते स्वस्थो भव परंतप । सर्वथैव प्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ ।। 23
शांत रहा, ते तुझ्यापासून हरवले आहेत; मन शांत ठेव, हे शत्रूंना त्रास देणाऱ्या. सर्व प्रकारे ते तुझ्यापासून हरवले आहेत; तुला नमस्कार, हे भरतश्रेष्ठ.
सर्वा च पृथिवी कृत्स्ना सशैलवनकानना । सराष्ट्रनगरग्रामा पत्तनैश्च समन्विता । अन्वेषिता च सर्वत्र न च पश्यामा पाण्डवान् ।। 24
संपूर्ण पृथ्वी, तिच्या डोंगर, जंगल, वन, राज्ये, नगरे, गावे आणि बंदरे सर्वत्र शोधली, तरीही आम्हाला पांडव कुठेच दिसले नाहीत.
पुनः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशांपते। अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे ।। 25
आता पुन्हा आदेश द्या, हे राजन; पांडवांचा शोध घेण्यासाठी पुढे आम्ही काय करावे?
इमां च नः प्रियां वीर वाचं भद्रवतीं शृणु ।। 26
आणि आता, हे वीर, आमच्याकडून ही आनंदाची आणि शुभ बातमी ऐका.
येन त्रिगर्ता निहता बलेन बहुशो नृप। सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन बलीयसा। स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर्निशि भारत ।। 27
ज्याच्या बळावर त्रिगर्त वारंवार पराभूत झाले, मत्स्यराजाचा सेनापती, बलवान कीचक, तो रात्री गंधर्वांनी मारला गेला आणि पडून राहिला आहे, हे भारत.
स्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधीः। सुदेष्णायानुजः क्रूरः शूरो वीरो गतव्यथः ।। 28
तो विराटराजाचा मेहुणा, सेनापती, उदार मनाचा, सुदेष्णेचा लहान भाऊ, क्रूर, शूर, वीर आणि निर्भय होता.
उत्साहवान्महावीर्यो नीतिमान्बलवानपि । युद्धज्ञो रिपुवीर्यघ्नःक सिंहतुल्यपराक्रमः ।। 29
तो उत्साही, मोठ्या पराक्रमाचा, नीती जाणणारा, बलवान, युद्धात निपुण, शत्रूंची शक्ती मोडणारा आणि सिंहासारखा धाडसी होता.
प्रजारक्षणदक्षश्च शत्रुग्रहणशक्तिमान्। विजितारिर्महायुद्धे प्रचण्डो मानतत्परः ।। 30
तो प्रजांचे रक्षण करण्यात कुशल, शत्रू पकडण्यात सामर्थ्यवान, मोठ्या युद्धात शत्रूंना जिंकणारा, प्रचंड आणि मान राखणारा होता.
नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रियः। पुण्यकर्माऽर्थकामानां भाजनं मनुजोत्तमः ।। 31
तो पुरुष आणि स्त्रियांना आनंद देणारा, धीर, वाग्मिता असलेला, युद्धप्रिय, पुण्यकर्म करणारा आणि अर्थ व काम मिळवण्यास योग्य असा श्रेष्ठ पुरुष होता.
स हतो निशि गन्धैर्वः स्त्रीनिमित्तं नराधिप। अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरैः । सुहृदश्चास्य निहता योधाश्च प्रहरैर्हताः ।। 32
तो दुष्ट मनाचा, सहन न होणारा, रात्री गंधर्वांनी एका स्त्रीसाठी, भावांसह मारला गेला; त्याचे मित्र आणि सैनिकही त्या हल्ल्यात मारले गेले.
गन्धर्वाणां च महिषी काचिदस्ति नितम्बिनी। सैरन्ध्री नाम तां दृप्तो दुष्टात्माऽकामयद्बली ।। 33
गंधर्वांची एक राणी आहे, सुंदर नितंबांची, सैरंध्री नावाची; त्या गर्विष्ठ, दुष्ट मनाच्या आणि बलवान कीचकाने तिची इच्छा केली.
इत्येवं श्रुतमस्माभिर्गन्धर्वैर्निहतो निशि ।। 34
आम्ही असे ऐकले आहे की तो रात्री गंधर्वांनी मारला गेला.
बान्धवैर्बहुभिः सार्धं कीचको निहतो यतः। अद्यप्रभृति राजेन्द्र पाण्डवान्वेषणं प्रति। चारांश्च सर्वतश्चर्तुं प्रेषयेति मतिर्हि नः ।। 35
कीचक अनेक नातेवाईकांसह मारला गेला म्हणून, हे राजेंद्र, आजपासून पांडवांच्या शोधासाठी आमचे मत आहे की सर्वत्र गुप्तहेर पाठवावेत.
निहतो निशि गन्धर्वैर्दुष्टात्मा भ्रातृभिः सह । एतावच्छ्रुतमस्माभिर्भद्रं तेऽस्तु नराधिप ।। 36
तो दुष्ट मनाचा, भावांसह रात्री गंधर्वांनी मारला गेला; एवढेच आम्ही ऐकले आहे. तुझ्या कल्याणासाठी शुभेच्छा, हे राजन.
प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम् । कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम् ।। 37
ही आनंदाची बातमी आणि शत्रूंचा पराभव ऐकून, हे कौरव, आपले कार्य पूर्ण झाले असे समजा आणि पुढे काय करावे ते ठरवा.
ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा तेषां वचस्तदा। चिरमन्तर्मना भूत्वा इदमाह सभासदः ।। 1
तेव्हा दुर्योधन राजाने त्यांची वचने ऐकून, बराच वेळ विचार करून, सभेतल्या लोकांना असे सांगितले.
अशक्यं खलु कार्यस्य गतिं ज्ञातुं हि तत्वतः । तस्मात्सर्वे परीक्षध्वं क्वनु स्युः पाण्डवा गताः ।। 2
खरं तर या गोष्टीचं खरं स्वरूप समजणं अशक्य आहे; म्हणून तुम्ही सगळ्यांनी शोधा की पांडव कुठे गेले असतील.