स च सेनापतिः सूत इत्येतत्सूतषट्शतम् ।। 62 ।। न गन्धर्वभयाकिंचिद्वक्तुं कीचकबान्धवाः
आणि त्यांचा सेनापती असलेला सारथी — असे ते सहाशे सारथी — गंधर्वांचा भयंकर धाक असल्यामुळे कीचकांचे नातेवाईक काहीच बोलू शकले नाहीत.
अशक्नुवन्तस्तां तत्र भयादप्यभिवीक्षितुम् ।। 63 ।। विराटनगरे चापि सर्वे मात्स्याः समागताः
भीतीमुळे त्या जागेकडे पाहायलाही कोणी धजावत नव्हते. विराटनगरात सगळे मत्स्य लोक एकत्र जमले.
काल्यं पञ्चशतं चैतानपश्यन्सारथीन्हतान् ।। 64 ।। तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नरा नार्यश्च नागराः
सकाळी त्यांनी ते पाचशे मारलेले सारथी पाहिले. हे मोठं आश्चर्य पाहून नगरातील पुरुष आणि स्त्रिया,
विस्मयं परमं गत्वा नोचुः किंचन भारत ।। 65
अत्यंत आश्चर्यचकित झाले आणि काहीच बोलले नाहीत, हे भारत.
ते दृष्ट्वा निहतान्सूतान्भीमसेनेन भारत। पौराश्च सहिताः सर्वे राज्ञे गत्वा न्यवेदयन् । गन्धर्वेण हता राजन्सूतपुत्राः परश्शतम् ।। 1
भीमसेनाने मारलेले सारथी पाहून, सर्व नगरवासी एकत्र जाऊन राजाला सांगायला गेले — 'राजा, गंधर्वाने शंभर सारथ्यांची मुले मारली आहेत.'
यथा वज्रेण दीर्णं वै पर्वतस्य महच्छिरः। विनिकार्णाः प्रदृश्यन्ते तथा सूता महीतले ।। 2
जसा वज्राने फोडलेला डोंगराचा मोठा कडा तुकडे तुकडे पडलेला दिसतो, तसंच ते सारथी जमिनीवर विखुरलेले होते.
सैरन्ध्री चापि मुक्ता सा पुनरायाति ते गृहम् । सर्वं संशयितं राजन्नगरं ते भविष्यति ।। 3
आणि सैरंध्री सुटून पुन्हा तुझ्या घरी येत आहे; राजा, आता तुझं संपूर्ण नगर शंकेच्या छायेत राहील.
तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश्च महाबलाः । पुंसामिष्टश्च विषयो मैथुनाय न संशयः ।। 4
कारण सैरंध्रीचं रूप असंच आहे आणि गंधर्व फार बलवान आहेत; आणि पुरुषांना तिच्याशी संग करावासा वाटतो — यात शंका नाही.
यथा सैरन्ध्रिदोषेण नेदं राजन्पुरं तव। विनाशमेति वै क्षिप्रं तथा साधु विधीयताम् ।। 5
सैरंध्रीच्या चुकीमुळे तुझं नगर जवळजवळ नष्ट झालं असतं, राजा; म्हणून लवकर योग्य उपाय करावेत.
सर्वाङ्गसौष्ठवयुतां रूपलावण्यशालिनीम् । पश्यतामनिमेषेण चक्षुषा वनितां शुभाम्। मनसश्चक्षुषश्चैव प्रतिबन्धो न विद्यते ।। 6
ती सर्वांगसुंदर, तेजस्वी आणि मोहक आहे; तिच्याकडे सगळेजण डोळे न हलवता पाहतात, आणि मनाला किंवा डोळ्यांना काहीच अडथळा राहत नाही.
तस्मात्तां यः पुमान्दृष्ट्वा रूपेणाप्रतिमां भुवि। गच्छेत्कामवशं मूढो गन्धर्वैः स निहन्यते ।। 7
म्हणून, पृथ्वीवर तिच्यासारखं अनुपम रूप पाहून जो कोणी पुरुष मोहात पडतो, तो गोंधळून गंधर्वांकडून मारला जातो.
निष्कासयैनां भवनात्पुराच्चैव विशेषतः। कालः प्रविश्य सैरन्ध्रीं पुरं नाशयते ध्रुवम् ।। 8
तिला घरातून आणि विशेषतः नगरातून हाकलून द्या; कारण सैरंध्री राहिलीच, तर नक्कीच नगराचा विनाश होईल.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विराटो वाहिनीपतिः। अब्रवीत्क्रियतामेषां सूतानामपरक्रिया ।। 9
हे ऐकून, विराट राजा — सैन्याचा स्वामी — म्हणाला, 'सारथ्यांचे अंत्यसंस्कार करा.'
एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने। दह्यन्तां कीचकाः सर्वे सर्वगन्धैश्च सर्वशः ।। 10
सर्व कीचकांना एकाच मोठ्या, चांगल्या पेटलेल्या अग्नीत, सर्व प्रकारच्या सुवासिक वस्तूंनी, एकत्र जाळा.
इत्युक्त्वा परमोद्वग्निः प्रविश्यान्तःपुरं शुभम्। सुदेष्णां चाब्रवीद्राजा महिषीं जातसाध्वसः ।। 11
असं सांगून, अत्यंत घाबरलेला राजा अंतःपुरात गेला आणि राणी सुदेष्णेला भीतीने म्हणाला,
सैरन्ध्रीमागतां ब्रूया ममैव वचनादिह । गच्छ सैरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं चराधुना । बिभेति राजा सैरन्धि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ।। 12
परत आलेल्या सैरंध्रीला माझ्या वतीने सांग, 'जा सैरंध्री, तुझं कल्याण होवो; आता जशी इच्छा असेल तशी वावर. राजा गंधर्वांकडून होणाऱ्या पराभयाला घाबरतो आहे, सैरंध्री.'
न हि तामुत्सहे वक्तुं स्वयं गन्धर्वरक्षिताम् । स्त्रियास्त्वदोषस्तां वक्तुमतस्त्वां प्रब्रवीम्यहम् ।। 13
मी स्वतः तिच्याबद्दल बोलू शकत नाही, कारण ती गंधर्वांनी राखली आहे. पण दुसऱ्या स्त्रीबद्दल बोलणे हे स्त्रीचेच चुक असते, म्हणून मी तुला तिच्याबद्दल सांगतो.
एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने। अदहन्कीचकान्सर्वान्संस्कारैश्चैव सर्वशः ।। 14
एकाच मोठ्या जळत्या अग्नीत मी सर्व कीचकांना पूर्णपणे जाळून टाकले, आणि सर्व विधीही केले.
अथ मुक्ता भयात्कृष्णा सूतपुत्रान्निरस्य च। मोक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति ।। 15
मग कृष्णा भीतीतून मुक्त होऊन, सूतपुत्रांच्या तावडीतून सुटली आणि भीमसेनाने तिला वाचवले. त्यानंतर ती नगराकडे गेली.
त्रासितेव मृगी बाला शार्दूलेन मनस्विनी। सा तु गात्राणि वासश्च प्रक्षाल्य प्रविवेश ह ।। 16
जशी एखादी लहान हरिणी वाघाच्या भीतीने घाबरते, तशी ती तेजस्विनी स्त्री आपले अंग आणि वस्त्र धुऊन आत गेली.
तां दृष्ट्वा पुरुषा राजन्प्राद्रवन्त दिशो दश। गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः केचिद्दृष्टिं न्यमीलयन् ।। 17
राजा, तिला पाहून ते सर्व पुरुष गंधर्वांच्या भीतीने घाबरून दहा दिशांना पळाले; काहींनी डोळे मिटले.
प्रदुद्रुवुश्चाप्यपरे तथा जना हस्तैश्च चक्षूंषि पिधाय मोहिताः। मा पश्यत स्मेति च तां ब्रुवन्तस्तथा जनाश्चुक्रुशुरार्तरूपाः ।। 18
इतरही काही लोक हातांनी डोळे झाकून, गोंधळून, 'तिला पाहू नका!' असे ओरडत, घाबरून पळून गेले.
तामद्य यः पश्यति रूपशालिनीं शयीत भग्नोऽत्र यथैव कीचकाः। इति ब्रुवन्तो भयविग्नचेतसो भयेन गन्धर्वगतेन मोहिताः ।। 19
'आज जो कोणी या सुंदर स्त्रीकडे पाहील, तो इथेच कीचकांसारखा नष्ट होईल,' असे ते भीतीने व्याकुळ होऊन, गंधर्वांच्या धाकाने गोंधळलेले बोलत होते.
ततो महानसद्वारे भीमसेनमवस्थितम्। ददर्श राजन्पाञ्चाली यथा मत्तं महाद्विपम् ।। 20
मग महाअन्नगृहाच्या दाराशी उभा असलेला भीमसेन पाञ्चालीला दिसला, तो जणू काही मदमस्त हत्तीच होता.
सोपहासं तु शनकैः संज्ञाभिरिदमब्रवीत्। नमो गन्धर्वराजाय येनास्मि परिमोक्षिता ।। 21
ती मंद हसत, हळूच खूण करून म्हणाली, 'ज्यांनी मला मुक्त केले त्या गंधर्वराजास मी वंदन करते.'
कीचकेभ्यो विनिर्दोषामनाथां वसतीं गृहे। यो मां रक्षति सन्त्रस्तां गन्धर्वाय नमोस्तु ते ।। 22
'कीचकांच्या अन्यायातून निर्दोष असून, या घरात असहाय्यपणे राहणाऱ्या मला जो गंधर्व भयभीत अवस्थेत वाचवतो, त्याला मी वंदन करते.'
ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः। तेषां च वशगा नित्यं विचर त्वं यथेष्टतः ।। 23
'जे पुरुष पूर्वी तिच्या आज्ञेत वागत होते, त्यांच्यावर तुझेच वर्चस्व राहो; तू येथे हवे तसे वावर.'
ये पुरा विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः। तस्यास्ते वचनं श्रुत्वा ह्यनृणा विहरन्त्वितः ।। 24
'जे पुरुष पूर्वी तिच्या आज्ञेत वागत होते, त्यांनी तिचे बोलणे ऐकून आता येथे कोणत्याही कर्जाशिवाय मुक्तपणे वावरावे.'
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा जझिरे नेतरे जनाः। ततः पाञ्चालराजस्य सुता चापि जगाम ह ।। 25
त्यांच्यातील दोघांचे हे बोलणे ऐकून इतर लोक निश्चिंत झाले; त्यानंतर पाञ्चालराजाच्या कन्याही निघून गेली.
ततः सा नर्तनागारे धनंजयमपश्यत। राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयन्तं महाभुजम् ।। 26
मग तिने नृत्यगृहात धनंजयाला पाहिले, राजा विराटाची कन्या त्या बलवान धनंजयासोबत नाचत होती.