यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निषिञ्चे- द्विद्यामविद्यस्य यथा त्वमार्यः। तं मन्येऽहं पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्
'जो अज्ञानीच्या कानात ज्ञानरूपी अमृत ओततो, जसे आपण, आर्य, केलेत, त्याला मी वडील आणि आई मानतो; त्याच्या केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवून कधीही वैर करु नये.'
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निधिं निधीनामपि लब्धविद्याः। ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
'जो सत्याचा दाता आहे, तो सर्वात मोठा धनाचा खजिना आहे, विद्या मिळवलेल्या लोकांसाठी तोच खरा ठेवा आहे; जे गुरूचा सन्मान करत नाहीत, ते पापी लोकांच्या जगात जातात, ज्यांना कुठेच आधार नाही.'
सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वा- न्संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्। दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन
दारू पिऊन फसवणूक केली, आणि भयंकर शुद्धी हरपली, असे पाहून, कचा पुन्हा जिवंत झाला, जो मद्यामुळे गिळला गेला होता.
समन्युरुत्थाय महानुभाव- स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः। सुरापानं प्रति संजातमन्युः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद
तेव्हा मोठ्या सामर्थ्याचा काव्य रागाने उठला, ब्राह्मणावर दोष ठेवायचा विचार केला, दारू पिल्यामुळे त्याला संताप आला आणि स्वतःच असे बोलला.
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि- न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मा ब्र्हमहा चैव स स्या- दस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
आजपासून जो कोणी ब्राह्मण अज्ञानामुळे आणि मंदबुद्धीने मद्यपान करील, तो धर्म आणि ब्राह्मणत्व सोडून देईल, अशा व्यक्तीला या जगात आणि इतरांकडूनही निंदा मिळेल.
मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
मी सर्व लोकांसाठी ब्राह्मणधर्माची ही मर्यादा ठरवली आहे; जे सज्जन ब्राह्मण आपल्या गुरूंचं ऐकतात, तसेच सर्व देवता आणि लोकांनी हे ऐकावं.
इतीदमुक्त्वा स महानुभाव- स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः। तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी- निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच
असं सांगून, त्या महान आत्म्याने, तपस्वींच्या खजिन्याने, देवांनी ज्यांची बुद्धी भ्रमित केली होती अशा दानवांना बोलावून हे शब्द सांगितले.
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे। सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
दानवांनो, मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही अजूनही बालिश आहात; सिद्ध कच माझ्याजवळ राहील. संजीवनी विद्या मिळवून, तो महान ब्राह्मण तेजस्वी आणि ब्रह्मस्वरूप होईल.
योऽकार्षीद्दुष्करं कर्म देवानां कारणात्कचः। न तत्किर्तिर्जरां गच्छेद्याज्ञीयश्च भविष्यति
कचाने देवांच्या हितासाठी जे कठीण कार्य केलं, त्याची कीर्ती कधीच कमी होणार नाही, आणि तो यज्ञास पात्र राहील.
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः। दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम्
इतकं बोलून भृगुवंशीय शांत झाला; दानव आश्चर्यचकित होऊन आपल्या निवासस्थानी परत गेले.
गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः। अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्
गुरूकडे शंभर वर्षे राहून, कचाने परवानगी घेतली आणि देवांच्या निवासाकडे जाण्याचा विचार केला.
समावृतव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा कचम्। प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम्
गुरूने मुक्त केलेल्या आणि देवांच्या निवासाकडे निघालेल्या कचाला, देवयानीने हे शब्द सांगितले.
ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च। भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
अंगीरा ऋषींचा नातू, तुझ्या वर्तनाने, कुळाने, विद्या, तप आणि संयम यामुळे तू तेजस्वी दिसतोस.
ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः। तथा प्रान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः
जसा अंगिरा ऋषी, माझ्या वडिलांचे वडील, सन्माननीय आणि प्रसिद्ध आहेत, तसाच माझे वडील बृहस्पती देखील माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहेत.
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन। व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
हे जाणून, मी काय सांगते ते समजून घे, हे तपस्वी; जसे मी व्रत आणि नियम पाळून तुझ्याशी वागले, तसेच.
स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि। गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम्।। कच उवाच
तू विद्या संपादन केलेला आहेस, म्हणून मी तुझी भक्त आहे, तू मला स्वीकारावं; विधिपूर्वक, मंत्रासहित माझा हात धर.
पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम। तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम
जसा तुझा वडील माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहेत, तशी तू, निष्कलंक अंग असलेली, माझ्यासाठी अधिकच पूज्य आहेस.
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मनः। त्वं भत्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
भृगुवंशीय महात्म्यासाठी तू प्राणांपेक्षाही प्रिय आहेस; गुरुपुत्री म्हणून तू नेहमीच धर्माने माझ्यासाठी पूज्य आहेस.
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव। देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि
जसा माझा गुरू शुक्र, तुझा वडील, नेहमी माझ्यासाठी मान्य आहे, तशीच तू देखील, देवयानी; त्यामुळे तू मला असं बोलू नकोस.
गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्च मे पितुः। तस्मात्पूज्यश्च मान्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम
तू माझ्या गुरूची मुलगी आहेस, आणि मी तुझ्या वडिलांच्या शिष्याचा मुलगा आहे; म्हणून तू माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहेस, हे श्रेष्ठ द्विजा.
असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनःपुनः। तदाप्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य स्मरस्व मे
असुरांनी तुला पुन्हा पुन्हा मारलं, कचा, त्या वेळेपासून जी माया मी तुझ्यावर केली, ती आज तू लक्षात ठेव.
सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम्। न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्
मैत्री आणि प्रेमात मी तुझ्यावर केलेली श्रेष्ठ भक्ती तुला माहीत आहे; हे धर्म जाणणाऱ्या, तू तुझ्या भक्त, निष्पाप व्यक्तीला सोडू नकोस.
अनियोज्ये नियोक्तुं मां देवयानि न चार्हसि। प्रसीद सुभ्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरा शुभे
देवयानी, मला जे करायला नको तिथे तू आदेश देऊ नकोस. कृपया माझ्यावर दया कर. सुंदर कपाळ असलेल्या शुभे, तू मला माझ्या गुरुहूनही अधिक मान्य आहेस.
यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने। तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि
चंद्रासारखा चेहरा असलेल्या विशाल डोळ्यांच्या सुंदरी, जिथे जिथे तू राहिली आहेस, तिथे मीही राहिलो आहे, कारण मी काव्याच्या पोटातच होतो, हे भामिनी.
भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः सुमध्यमे। सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम
सुंदर कंबरेच्या, धर्माने तू माझी बहीण आहेस, म्हणून असे बोलू नकोस. मी आनंदाने राहिलो आहे, आणि माझ्या मनात काही राग नाही.
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि। अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे। अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम
मी तुझी परवानगी घेतो आणि निघतो, माझ्या मार्गावर शुभेच्छा दे. धर्माचा भंग न करता, दुसऱ्या वेळी गोष्ट सांगितली जाईल तेव्हा मला आठव. नेहमी जागरूक राहून, माझ्या गुरूची सेवा कर.
यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि याचितः। ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति
जर तू धर्म आणि इच्छेसाठी विनंती केली असता मला नाकारशील, तर कच, ही विद्या तुझ्या हातून फळाला जाणार नाही.
गुरुपुत्रीति कृत्वाऽहं प्रत्याचक्षे न दोषतः। गुरुणा चाननुज्ञातः काममेवं शपस्व माम्
मी तुला गुरुपुत्री समजून नकार दिला आहे, चुकीमुळे नाही. आणि माझ्या गुरूनेही परवानगी दिली नाही. म्हणून, हवे तसे मला शाप दे.
आर्षं धर्मं ब्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया। शप्तो ह्यनर्हः शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः
देवयानी, मी ऋषींच्या धर्माप्रमाणे बोललो, तरीही तू मला आज इच्छेने, धर्माने नव्हे, शाप दिलास.
तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति। ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति
म्हणून, तुझ्या मनात जी इच्छा आहे ती पूर्ण होणार नाही; कोणताही ऋषीपुत्र तुझा हात धरून लग्न करणार नाही.