तमब्रवीत्केन पथोपनीत- स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र। अस्मिन्मुहूर्ते ह्यसुरान्विनाश्य गच्छामि देवानहमद्य विप्र
त्यांनी विचारले, 'तू कोणत्या मार्गाने इथे आलास आणि माझ्या पोटात का आहेस? सांग, ब्राह्मण. या क्षणी मी असुरांचा नाश करून देवांकडे जाणार आहे.'
तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्। नत्वेवं स्यात्तपसः संक्षयो मे ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि
'तुमच्या कृपेने माझी स्मृती मला सोडत नाही; जे काही घडले ते सर्व मला आठवते. अन्यथा माझ्या तपश्चर्येचा क्षय झाला असता, म्हणूनच मी हे भयंकर दुःख सहन करतो.'
असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य। ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्
'असुरांनी मला देवांच्या मद्यांत मिसळून तुझ्याकडे दिले, मारले, जाळले आणि चुरडले, काव्य. ब्राह्मणांची माया आणि असुरांची माया, ब्राह्मण, तू असताना त्या तुला कशा पार करू शकतील?'
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य। नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि
'माझ्या मुला, आज मी तुझ्यासाठी काय प्रिय करावे? माझ्या मृत्यूनंतरच कचा जिवंत राहू शकतो; आणि माझे पोट फाडल्याशिवाय कचा, जो माझ्यात आहे, देवयानीला दिसणार नाही.'
द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः। कचस्य नाशे मम शर्म नास्ति तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता
'दोन दुःख, जणू अग्नीप्रमाणे, मला जाळतील: कचाचा मृत्यू आणि तुझा नाश. कचा नष्ट झाला तर मला सुख नाही; आणि तुझ्या नाशाने मी जगू शकत नाही.'
संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी। विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य
'बृहस्पतीपुत्रा, तू सिद्ध झालास, कारण देवयानी तुझ्यावर भक्ती करते. ही जीवनदायी विद्या प्राप्त कर; नाहीतर आज तू कचाच्या रूपात इंद्र होशील.'
न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात्। ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि
'माझ्या पोटातून ब्राह्मणाशिवाय दुसरा कुणीही जिवंत परत आलेला नाही; म्हणून ही विद्या प्राप्त कर.'
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा- मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात। समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः
'माझा पुत्र होऊन, जसा मी तुझ्यावर प्रेम करतो तसा तूही माझा सन्मान कर. माझ्या देहातून बाहेर पडल्यावर, योग्य आचरण पाळ, आणि गुरूकडून विद्या मिळवून विद्वान हो.'
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः। कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद्ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः
गुरूकडून विद्या मिळवून, त्या ब्राह्मणाने पोट फाडून बाहेर पडला; त्या क्षणी सुंदर कचा ब्राह्मणाच्या देहातून पूर्णिमेच्या चंद्रासारखा प्रकट झाला.
दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि- मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि। विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच
त्याला पडलेला पाहून, ब्रह्मतेजाचा पुंज असलेला कचाने मरण पावलेल्याला जिवंत केले आणि सिद्ध विद्या मिळवून नमस्कार केला, मग आपल्या गुरूला म्हणाला.
यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निषिञ्चे- द्विद्यामविद्यस्य यथा त्वमार्यः। तं मन्येऽहं पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्
'जो अज्ञानीच्या कानात ज्ञानरूपी अमृत ओततो, जसे आपण, आर्य, केलेत, त्याला मी वडील आणि आई मानतो; त्याच्या केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवून कधीही वैर करु नये.'
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निधिं निधीनामपि लब्धविद्याः। ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
'जो सत्याचा दाता आहे, तो सर्वात मोठा धनाचा खजिना आहे, विद्या मिळवलेल्या लोकांसाठी तोच खरा ठेवा आहे; जे गुरूचा सन्मान करत नाहीत, ते पापी लोकांच्या जगात जातात, ज्यांना कुठेच आधार नाही.'
सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वा- न्संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्। दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन
दारू पिऊन फसवणूक केली, आणि भयंकर शुद्धी हरपली, असे पाहून, कचा पुन्हा जिवंत झाला, जो मद्यामुळे गिळला गेला होता.
समन्युरुत्थाय महानुभाव- स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः। सुरापानं प्रति संजातमन्युः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद
तेव्हा मोठ्या सामर्थ्याचा काव्य रागाने उठला, ब्राह्मणावर दोष ठेवायचा विचार केला, दारू पिल्यामुळे त्याला संताप आला आणि स्वतःच असे बोलला.
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि- न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मा ब्र्हमहा चैव स स्या- दस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
आजपासून जो कोणी ब्राह्मण अज्ञानामुळे आणि मंदबुद्धीने मद्यपान करील, तो धर्म आणि ब्राह्मणत्व सोडून देईल, अशा व्यक्तीला या जगात आणि इतरांकडूनही निंदा मिळेल.
मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
मी सर्व लोकांसाठी ब्राह्मणधर्माची ही मर्यादा ठरवली आहे; जे सज्जन ब्राह्मण आपल्या गुरूंचं ऐकतात, तसेच सर्व देवता आणि लोकांनी हे ऐकावं.
इतीदमुक्त्वा स महानुभाव- स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः। तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी- निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच
असं सांगून, त्या महान आत्म्याने, तपस्वींच्या खजिन्याने, देवांनी ज्यांची बुद्धी भ्रमित केली होती अशा दानवांना बोलावून हे शब्द सांगितले.
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे। सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
दानवांनो, मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही अजूनही बालिश आहात; सिद्ध कच माझ्याजवळ राहील. संजीवनी विद्या मिळवून, तो महान ब्राह्मण तेजस्वी आणि ब्रह्मस्वरूप होईल.
योऽकार्षीद्दुष्करं कर्म देवानां कारणात्कचः। न तत्किर्तिर्जरां गच्छेद्याज्ञीयश्च भविष्यति
कचाने देवांच्या हितासाठी जे कठीण कार्य केलं, त्याची कीर्ती कधीच कमी होणार नाही, आणि तो यज्ञास पात्र राहील.
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः। दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम्
इतकं बोलून भृगुवंशीय शांत झाला; दानव आश्चर्यचकित होऊन आपल्या निवासस्थानी परत गेले.
गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः। अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्
गुरूकडे शंभर वर्षे राहून, कचाने परवानगी घेतली आणि देवांच्या निवासाकडे जाण्याचा विचार केला.
समावृतव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा कचम्। प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम्
गुरूने मुक्त केलेल्या आणि देवांच्या निवासाकडे निघालेल्या कचाला, देवयानीने हे शब्द सांगितले.
ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च। भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च
अंगीरा ऋषींचा नातू, तुझ्या वर्तनाने, कुळाने, विद्या, तप आणि संयम यामुळे तू तेजस्वी दिसतोस.
ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः। तथा प्रान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः
जसा अंगिरा ऋषी, माझ्या वडिलांचे वडील, सन्माननीय आणि प्रसिद्ध आहेत, तसाच माझे वडील बृहस्पती देखील माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहेत.
एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन। व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि
हे जाणून, मी काय सांगते ते समजून घे, हे तपस्वी; जसे मी व्रत आणि नियम पाळून तुझ्याशी वागले, तसेच.
स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि। गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम्।। कच उवाच
तू विद्या संपादन केलेला आहेस, म्हणून मी तुझी भक्त आहे, तू मला स्वीकारावं; विधिपूर्वक, मंत्रासहित माझा हात धर.
पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम। तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम
जसा तुझा वडील माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहेत, तशी तू, निष्कलंक अंग असलेली, माझ्यासाठी अधिकच पूज्य आहेस.
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मनः। त्वं भत्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम
भृगुवंशीय महात्म्यासाठी तू प्राणांपेक्षाही प्रिय आहेस; गुरुपुत्री म्हणून तू नेहमीच धर्माने माझ्यासाठी पूज्य आहेस.
यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव। देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि
जसा माझा गुरू शुक्र, तुझा वडील, नेहमी माझ्यासाठी मान्य आहे, तशीच तू देखील, देवयानी; त्यामुळे तू मला असं बोलू नकोस.
गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्च मे पितुः। तस्मात्पूज्यश्च मान्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम
तू माझ्या गुरूची मुलगी आहेस, आणि मी तुझ्या वडिलांच्या शिष्याचा मुलगा आहे; म्हणून तू माझ्यासाठी पूज्य आणि मान्य आहेस, हे श्रेष्ठ द्विजा.