सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी। रुरोद शनकैः कृष्णा भीमस्योरस्समाश्रिता ।। 27
आपली दुःखं सांगताना तेजस्विनी कृष्णा हळूच रडू लागली, भीमसेनाच्या छातीवर डोकं ठेवून.
सा बाष्पकलया वाचा निश्वसन्ती पुनःपुनः । हृदयं भीमसेनस्य घटयन्तीदमब्रवीत् ।। 28
डोळ्यात अश्रू आणि वारंवार सुस्कारे टाकत, तिने भीमसेनाचं हृदय दडपून हे शब्द सांगितले.
नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा। अभाग्या या तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ।। 29
भीमा, मी देवांवर फार मोठं पाप केलं असावं, म्हणूनच मी दुर्दैवी असूनही, मरणाचं वेळ असूनही, अजून जिवंत आहे.
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं स्वात्मानं नाशयाम्यहम्। विषमालोड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलम्। अभाग्याऽहमपुण्याऽहं नित्यदुःखा च विक्लवा ।। 30
भीमा, जर तू कीचकाचा वध केला नाहीस तर मी स्वतःला संपवेन—विष प्याईन किंवा अग्नीत उडी घेईन. मी दुर्दैवी, पापी, नेहमी दुःखी आणि असहाय आहे.
पापे निपतितायाश्च किं फलं जीवितेन मे। इत्यस्मै दर्शयामास किणबद्धौ करावुभौ ।। 31
अशा पापात पडलेल्या मला या जिवनाचा काय उपयोग? असं म्हणून तिने दोन्ही हातांवरची घट्ट त्वचा दाखवली.
ततस्तस्याः करौ पीनौ किणबद्धौ वृकोदरः। मुखमानीय वेपन्त्या रुरोद परवीरहा ।। 32
मग भीमाने, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या वृकोदराने, तिचे मजबूत आणि घट्ट झालेले हात तोंडाशी नेले, ती थरथरत असताना, आणि तोही रडला.
तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् । ततः परमदुःखार्त इदं वचनमब्रवीत् ।। 32
कुंतीपुत्र भीमाने तिचे हात धरले, डोळ्यातील अश्रू पुसले आणि तीव्र दुःखाने हे शब्द बोलला.
आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह। शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ।। 1
पांचालीला धीर देत भीमसेन म्हणाला, 'सुंदर नितंब असलेल्या सुभगे, मी रागाने काय ठरवलंय ते ऐक.'
त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् । कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ।। 2
'सभेत मत्स्यांचा मोठा संहार पाहिल्यावर मला काहीतरी करावंसं वाटलं आणि मी आधीच एक झाड पाहून ठेवलं होतं, सुभगे.'
तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत्। तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोस्मि महानसं ।। 3
'पण तिथे धर्मराजाने केवळ कटाक्ष टाकून मला थांबवलं. हे समजून मी डोकं खाली घालून स्वयंपाकघरात गप्प बसलो.'
शृणुष्वान्यत्प्रतिज्ञातं यद्वदामीह भामिनि । धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च। यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाविमौ ।। 4
'आता आणखी एक वचन मी देतो, सुभगे—माझ्या बळाला आणि अर्जुनाच्या गांडीव धनुष्याला लाज वाटावी, कारण तुझे हात पूर्वी सुंदर होते, आता मात्र घट्ट झाले आहेत.'
तदद्य मां तु तपति यत्कृतं न मया पुरा। सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् ।। 5
'मला आज हेच जास्त बोचतंय की, मी आधी काहीच केलं नाही; पण आता विराटाच्या सभेत मी मोठा संहार घडवून आणीन.'
तत्र मे कारणं भाति कौन्तेयो यत्प्रतीक्षते। तदहं तस्य विज्ञाय स्थितो धर्मस्य शासने ।। 6
इथे मला असं वाटतं की कुंतीपुत्र वाट पाहतो आहे; हे समजून मी धर्माच्या आज्ञेत राहिलो आहे.
यच्च राज्यात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः। सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ।। 7
राज्य गमावणं, कुरूंचा संहार, आणि सुयोधन, कर्ण, शकुनी या सौबलाचा मृत्यू—
दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः । तन्मां दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ।। 8
दुष्ट दुःशासनाचं मी डोकं उडवलं नाही, ही गोष्ट मला अंतःकरणात काट्यासारखी बोचते, हे कल्याणी, आणि मन जळतं.
अपि चान्यद्वरारोहे स्मरिष्यसि वचो मम। पुण्ये तीरे सरस्वत्या यत्प्रतिष्ठाम संगताः । तत्राहमब्रवं कृष्णे सर्वक्लेशाननुस्मरन् ।। 9
आणि, सुंदर नितंब असलेल्या, तुला आठवतं का, आपण सगळे एकत्र पवित्र सरस्वतीच्या काठी जमलो होतो, तेव्हा मी काय बोललो? त्या वेळी, कृष्णे, मी आपली सगळी दुःख आठवून बोललो होतो.
न चाहमनुगच्छेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्। धनञ्जयं च पाञ्चालि माद्रिपुत्रौ च भ्रातरौ। कृत्वैतां च मतिं कृष्णे युधिष्ठिरमगर्हयम् ।। 10
मी कधीच धर्मराज युधिष्ठिर, धनंजय, पाञ्चाली, किंवा मद्रीपुत्र माझे भाऊ यांच्यामागे गेलो नसतो; ही ठाम भूमिका घेतल्यावर, कृष्णे, मी युधिष्ठिरावर दोष ठेवला नाही.
परुषं वचनं श्रुत्वा मम धर्मात्मजस्तदा। हीमान्वाक्यमहीनार्थं ब्रुवन्राजा युधिष्ठिरः । सर्वानन्वनयद्भ्रातॄन्मुनेर्धौम्यस्य पश्यतः ।। 11
माझं कठोर बोलणं ऐकून, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर त्या वेळी शांत, अर्थपूर्ण शब्द बोलला आणि सर्व भावांना, ऋषी धौम्य यांच्या उपस्थितीत, शांत केलं.
मा रोदी राज्ञि लोकानां सर्वागमगुणान्विता। रक्षितव्यं सहास्माभिः सत्यमप्रतिमं भुवि ।। 12
राज्ञी, सर्व सद्गुणांनी आणि लोकांनी गौरवलेल्या गुणांनी युक्त असलेल्या, तू रडू नकोस; आपण सगळ्यांनी मिळून या पृथ्वीवर अतुलनीय असं सत्य जपायला हवं.
अनुनीतेषु चास्मासु अनुनीता त्वमप्यसि। मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ।। 13
आपण शांत झाल्यावर तूही शांत झाली आहेस; सुंदर नितंब असलेल्या, तू धर्म सोडू नकोस, आणि महाबुद्धी असलेल्या, राग सोड.
इमं तु समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः । शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितं ।। 14
हे कल्याणी, जर राजा युधिष्ठिराने तुझ्याकडून असा उल्हास ऐकला असता, तर तो पूर्णपणे आपलं जीवन सोडलं असतं.
धनञ्जयो वा सुश्रोणि यमौ चापि सुमध्यमे। लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ।। 15
सुंदर नितंब असलेल्या, जर धनंजय आणि जुळे भाऊ या जगातून निघून गेले असते, तर मी जगूच शकलो नसतो.
धर्मं शृणुष्व पाञ्चालि यत्ते वक्ष्यामि मानिनि ।। 16
पाञ्चाली, मी तुला जे सांगणार आहे ते धर्म ऐक, हे मानिनी.
दुहिता जनकस्यासीद्वैदेही यदि ते श्रुता। पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ।। 17
जनकाची कन्या वैदेही, म्हणजेच सीता, तुला माहित असेलच; तिने आपल्या पतीसोबत, जो मोठ्या अरण्यात राहत होता, त्याच्या मागे गेली.
वसन्ती च महारण्ये रामस्य महिषी प्रिया। रावणेन हृता सीता राक्षसीभिश्च तर्जिता। सा क्लिश्यमाना सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ।। 18
सीता, रामाची प्रिय राणी, मोठ्या अरण्यात राहत असताना, रावणाने तिला पळवली आणि राक्षसींनी तिला धमकावलं; तरीही ती, सुंदर नितंब असलेली, दुःख सहन करूनही, फक्त रामाच्या मागेच राहिली.
लोपामुद्रा तथा भीरु भर्तारमृषिसत्तमम्। भगवन्तमगस्त्यं सा वनायैवान्वपद्यत ।। 19
त्याचप्रमाणे, भित्री लोपामुद्रा हिने आपला पती, श्रेष्ठ ऋषी अगस्त्य, यांच्यामागे वनात गेली.
सुकन्या नाम शर्यातेर्भार्गवच्यवनं वने। वल्मीकभूतं साध्वी तमन्वपद्यत भामिनी ।। 20
शर्यातीची कन्या सुकन्या हिने वनात वाल्मीकाने झाकलेल्या भृगुवंशीय च्यवन ऋषींच्या मागे, हे तेजस्विनी, पतिव्रतेप्रमाणे गेली.
नालायनी चेन्द्रसेना रूपेणाप्रतिमा भुवि। पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ।। 21
नलायनी आणि इंद्रसेना, या पृथ्वीवर सौंदर्यात अद्वितीय, प्राचीन काळी आपल्या हजारो वर्षे वयाच्या वृद्ध पतीच्या मागे गेल्या.
नलं राजानमेवाथ दमयन्ती वनान्तरे। अन्वगच्छत्पुरा कृष्णे तथा भर्तॄंस्त्वमन्वगाः ।। 22
दमयंतीनेही पूर्वी राजा नलाच्या मागे वनात प्रवेश केला, कृष्णे; त्याचप्रमाणे तूही आपल्या पतींच्या मागे गेलीस.
यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः। तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ।। 23
जशा या वाखाणलेल्या, सुंदर आणि पतिव्रता स्त्रिया आहेत, तशीच, हे कल्याणी, सर्व गुणांनी युक्त तूही आहेस.