न दैवस्यातिभारोस्ति न चैवास्यातिवर्तनम्। इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ।। 7
नशिबावर कोणतंही ओझं जड नाही, आणि त्याला कोणीही मागे टाकू शकत नाही; म्हणून मी पुन्हा नशिबाच्या सामर्थ्याचा विचार करते.
स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति । इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ।। 8
पाण्याचं एखाद्या जागी असणं, पुन्हा तिथे राहत नाही; तसंच, गोष्टी बदलत राहतात, म्हणून मी पुन्हा उन्नती येईल याची वाट पाहते.
दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोपि विपद्यते। सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ।। 9
खरंच, नशिबामुळे उत्तम मार्गाने चाललेली कामंही अपयशी होतात; म्हणून समजूतदार माणसाने नेहमी प्रयत्न करत राहावं, पण नशिबाचाही विचार ठेवावा.
किंनु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते ।। 10
आता माझ्या बोलण्याचा, मी जे काही सांगितलं त्याचा काय उपयोग? तरीही, मी दुःखी असले तरी तू विचारशील तर सांगीन, आणि विचारलं नाहीस तरीही सांगते.
महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां संप्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत् ।। 11
मी पांडुपुत्रांची मुख्य राणी आणि द्रुपदाची कन्या आहे; माझ्या या अवस्थेत, माझ्याशिवाय दुसरी कोण जगण्याची इच्छा धरू शकेल?
कुरून्परिहरन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत। पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम ।। 12
हे भारत, सर्व कुरू आणि पाञ्चाल, तसेच पांडवपुत्र गमावून, माझ्यावर हा दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे, हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या.
भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता। एवं समुदिता नारी कान्वेयं दुःखभागिनी ।। 13
भाऊ, सासरे, आणि अनेक पुत्र यांच्या संगतीत असूनही, अशी स्त्रीही, इतक्या आधार असून, दुःखाची भागीदार झाली आहे, हे कण्वकुळातील.
नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम्। तस्य प्रभावाद्दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ ।। 14
नक्कीच, लहानपणी मी सृष्टीकर्त्याला काही अप्रिय केलं असावं; त्याच्या सामर्थ्यामुळेच मी या कठीण अवस्थेला पोहोचले आहे, हे भारतश्रेष्ठ.
वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । ईदृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके पुरा ।। 15
हे पांडव, माझ्या अंगाचा रंग कसा बदलला आहे ते पाहा; इतकं मोठं दुःख मला पूर्वी कधीही आलं नव्हतं.
त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा। साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे।। 16
हे भीम, पूर्वी मला जे सुख होतं, ते फक्त तुलाच माहीत आहे; पण आता मी दासी झाली असून, मनाला कुठेच शांती मिळत नाही.
तद्दैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः। भीमधन्वा महारङ्गे चास्ते शान्त इवानलः ।। 17
हे सर्व नशिबाचं खेळ आहे असं मला वाटतं, जिथे धनंजय अर्जुन आणि बलाढ्य भीम, मोठ्या सभेत शांत अग्नीप्रमाणे बसले आहेत.
अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः । विनिपातमिमं पश्य युष्माकमविचिन्तितम् ।। 18
हे पार्थ, जीवांची वाटचाल माणसांना कधीच कळत नाही; बघ, तुमच्यावर हे अनपेक्षित अपयश कसं आलं आहे.
यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा। सा प्रेक्ष्य मुखमन्यासामवराणां वरा सती ।। 19
जिचं मुख तुम्ही नेहमी इंद्रासारखे पाहायचात, अशी मी, सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असून, आता इतर स्त्रियांच्या चेहऱ्याकडे पाहते.
पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा । युष्मासु ध्रियमाणेषु पाञ्चालेषु च मानद ।। 20
हे पांडव, माझी अवस्था पाहा—तुम्ही आणि पाञ्चाल जिवंत असताना, मला अशी अवस्था अजिबात शोभत नाही, हे मान देणाऱ्या.
यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी। आसीत्साऽद्य सुदेष्णायाः पाञ्चाली वशवर्तिनी ।। 21
जिच्या आज्ञेत समुद्राने वेढलेली ही सारी पृथ्वी कधी होती, ती द्रौपदी आज सुदेष्णेच्या अधीन झाली आहे.
यस्याः पुरश्चरा ह्यासन्पृष्ठतश्चानुगामिनः। साहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी ।। 22
जिच्या पुढे मागे सेवक चालायचे, ती मी आज सुदेष्णेच्या पुढे मागे चालते.
इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत्। या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः । अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनं ।। 23
कौन्तेय, माझं हे असह्य दुःख ऐक. मी कधीच स्वतःसाठी चंदन वाटलं नव्हतं, फक्त कुंतीसाठीच केलं होतं. पण आज मी सुदेष्णेसाठी चंदन वाटते.
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं वै भवतः पुरा। इत्यस्मै दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ ।। 24
कौन्तेय, माझे हात पूर्वीसारखे राहिले नाहीत, असं म्हणून तिने दोन्ही हातांवरच्या घट्ट झालेल्या त्वचेचे त्याला दर्शन दिलं.
बिभेमि कुन्त्या या नाऽहं युष्माकं वा कदाचन। साऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी ।। 25
मी जी कधीच कुंती किंवा तुमच्यापैकी कोणालाही घाबरले नाही, ती आज विराटाच्या पुढे भीतीने उभी आहे, एक दासी म्हणून.
किंनु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा। नान्यपिष्टं विराटस्य चन्दनं किल रोचते ।। 26
राजाच्या चित्रकाराने, तो कुशल असो वा नसो, माझ्याबद्दल काय बोलावं? विराटाला दुसरं कुठलंही चंदन आवडत नाही, असं दिसतं.
सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी। रुरोद शनकैः कृष्णा भीमस्योरस्समाश्रिता ।। 27
आपली दुःखं सांगताना तेजस्विनी कृष्णा हळूच रडू लागली, भीमसेनाच्या छातीवर डोकं ठेवून.
सा बाष्पकलया वाचा निश्वसन्ती पुनःपुनः । हृदयं भीमसेनस्य घटयन्तीदमब्रवीत् ।। 28
डोळ्यात अश्रू आणि वारंवार सुस्कारे टाकत, तिने भीमसेनाचं हृदय दडपून हे शब्द सांगितले.
नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा। अभाग्या या तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ।। 29
भीमा, मी देवांवर फार मोठं पाप केलं असावं, म्हणूनच मी दुर्दैवी असूनही, मरणाचं वेळ असूनही, अजून जिवंत आहे.
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं स्वात्मानं नाशयाम्यहम्। विषमालोड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलम्। अभाग्याऽहमपुण्याऽहं नित्यदुःखा च विक्लवा ।। 30
भीमा, जर तू कीचकाचा वध केला नाहीस तर मी स्वतःला संपवेन—विष प्याईन किंवा अग्नीत उडी घेईन. मी दुर्दैवी, पापी, नेहमी दुःखी आणि असहाय आहे.
पापे निपतितायाश्च किं फलं जीवितेन मे। इत्यस्मै दर्शयामास किणबद्धौ करावुभौ ।। 31
अशा पापात पडलेल्या मला या जिवनाचा काय उपयोग? असं म्हणून तिने दोन्ही हातांवरची घट्ट त्वचा दाखवली.
ततस्तस्याः करौ पीनौ किणबद्धौ वृकोदरः। मुखमानीय वेपन्त्या रुरोद परवीरहा ।। 32
मग भीमाने, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या वृकोदराने, तिचे मजबूत आणि घट्ट झालेले हात तोंडाशी नेले, ती थरथरत असताना, आणि तोही रडला.
तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् । ततः परमदुःखार्त इदं वचनमब्रवीत् ।। 32
कुंतीपुत्र भीमाने तिचे हात धरले, डोळ्यातील अश्रू पुसले आणि तीव्र दुःखाने हे शब्द बोलला.
आश्वासयंस्तां पाञ्चालीं भीमसेन उवाच ह। शृणु भद्रे वरारोहे क्रोधात्तत्र तु चिन्तितम् ।। 1
पांचालीला धीर देत भीमसेन म्हणाला, 'सुंदर नितंब असलेल्या सुभगे, मी रागाने काय ठरवलंय ते ऐक.'
त्वं वै सभागतां दृष्ट्वा मात्स्यानां कदनं महत् । कर्तुकामेन भद्रं ते वृक्षश्चावेक्षितो मया ।। 2
'सभेत मत्स्यांचा मोठा संहार पाहिल्यावर मला काहीतरी करावंसं वाटलं आणि मी आधीच एक झाड पाहून ठेवलं होतं, सुभगे.'
तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत्। तज्ज्ञात्वाऽवाङ्भुखस्तूष्णीमास्थितोस्मि महानसं ।। 3
'पण तिथे धर्मराजाने केवळ कटाक्ष टाकून मला थांबवलं. हे समजून मी डोकं खाली घालून स्वयंपाकघरात गप्प बसलो.'