एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ।। 122
अशा रीतीने, युधिष्ठिरामुळे माझ्यावर शेकडो दुःखांचा भार पडला आहे.
पुनः प्रतिविशिष्टानि दुःखानि शृणु भारत। वर्धन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्याम्यन्यानि तानि वै ।। 123
हे भारत, माझ्यावर पडलेल्या आणखी दुःखांची पुन्हा ऐक. हे कौन्तेय, माझ्या मनात वाढणारी इतर वेदना मी तुला सांगते.
युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत। शोषयन्ति शरीरं मे किंनु दुःखतरं ततः ।। 124
तुम्ही सुरक्षित असताना देखील, अनेक प्रकारची दुःखं माझं शरीर सुकवत आहेत. याहून मोठं दुःख दुसरं काय असू शकतं?
एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते। पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ।। 125
जिचा एकच नवरा असतो ती स्त्री सुखात असते, पण माझे पाच पती आहेत — त्यामुळे माझं दुःख कधीच संपत नाही.
अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि। वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ।। 1
मी सैरंध्रीच्या वेशात राजवाड्यात राहते, आणि त्या जुगारीमुळे सुदेष्णेच्या अधीन आहे.
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप। आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः ।। 2
हे शत्रूंना जाळणाऱ्या, माझी तीव्र वेदना पाहा. मी वेळ घालवते, सगळ्या दुःखांना पुन्हा पुन्हा सहन करते.
अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च। इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 3
माणसांच्या सुखदुःखांना आणि संकटांना काहीच स्थैर्य नसतं, हे लक्षात घेऊन मी माझ्या पतींच्या पुन्हा उन्नतीची वाट पाहते.
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 4
संपत्ती आणि संकटं ही चाकासारखी फिरत राहतात, असं मनाशी ठरवून मी माझ्या पतींच्या पुन्हा भरभराटीची वाट पाहते.
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः। पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ।। 5
जो कारण मनुष्याला विजय मिळवून देतो, तोच कधी त्याच्या पराभवाचंही कारण ठरतो, हे मी नीट पाहते.
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते। पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ।। 6
माणसं देऊन मागतात, मारून स्वतःही मारली जातात, आणि इतरांना खाली पाडून स्वतःही दुसऱ्यांनी खाली पाडली जातात—हे मी ऐकलं आहे.
न दैवस्यातिभारोस्ति न चैवास्यातिवर्तनम्। इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ।। 7
नशिबावर कोणतंही ओझं जड नाही, आणि त्याला कोणीही मागे टाकू शकत नाही; म्हणून मी पुन्हा नशिबाच्या सामर्थ्याचा विचार करते.
स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति । इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ।। 8
पाण्याचं एखाद्या जागी असणं, पुन्हा तिथे राहत नाही; तसंच, गोष्टी बदलत राहतात, म्हणून मी पुन्हा उन्नती येईल याची वाट पाहते.
दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोपि विपद्यते। सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ।। 9
खरंच, नशिबामुळे उत्तम मार्गाने चाललेली कामंही अपयशी होतात; म्हणून समजूतदार माणसाने नेहमी प्रयत्न करत राहावं, पण नशिबाचाही विचार ठेवावा.
किंनु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते ।। 10
आता माझ्या बोलण्याचा, मी जे काही सांगितलं त्याचा काय उपयोग? तरीही, मी दुःखी असले तरी तू विचारशील तर सांगीन, आणि विचारलं नाहीस तरीही सांगते.
महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां संप्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत् ।। 11
मी पांडुपुत्रांची मुख्य राणी आणि द्रुपदाची कन्या आहे; माझ्या या अवस्थेत, माझ्याशिवाय दुसरी कोण जगण्याची इच्छा धरू शकेल?
कुरून्परिहरन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत। पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम ।। 12
हे भारत, सर्व कुरू आणि पाञ्चाल, तसेच पांडवपुत्र गमावून, माझ्यावर हा दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे, हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या.
भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता। एवं समुदिता नारी कान्वेयं दुःखभागिनी ।। 13
भाऊ, सासरे, आणि अनेक पुत्र यांच्या संगतीत असूनही, अशी स्त्रीही, इतक्या आधार असून, दुःखाची भागीदार झाली आहे, हे कण्वकुळातील.
नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम्। तस्य प्रभावाद्दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ ।। 14
नक्कीच, लहानपणी मी सृष्टीकर्त्याला काही अप्रिय केलं असावं; त्याच्या सामर्थ्यामुळेच मी या कठीण अवस्थेला पोहोचले आहे, हे भारतश्रेष्ठ.
वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । ईदृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके पुरा ।। 15
हे पांडव, माझ्या अंगाचा रंग कसा बदलला आहे ते पाहा; इतकं मोठं दुःख मला पूर्वी कधीही आलं नव्हतं.
त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा। साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे।। 16
हे भीम, पूर्वी मला जे सुख होतं, ते फक्त तुलाच माहीत आहे; पण आता मी दासी झाली असून, मनाला कुठेच शांती मिळत नाही.
तद्दैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनञ्जयः। भीमधन्वा महारङ्गे चास्ते शान्त इवानलः ।। 17
हे सर्व नशिबाचं खेळ आहे असं मला वाटतं, जिथे धनंजय अर्जुन आणि बलाढ्य भीम, मोठ्या सभेत शांत अग्नीप्रमाणे बसले आहेत.
अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः । विनिपातमिमं पश्य युष्माकमविचिन्तितम् ।। 18
हे पार्थ, जीवांची वाटचाल माणसांना कधीच कळत नाही; बघ, तुमच्यावर हे अनपेक्षित अपयश कसं आलं आहे.
यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा। सा प्रेक्ष्य मुखमन्यासामवराणां वरा सती ।। 19
जिचं मुख तुम्ही नेहमी इंद्रासारखे पाहायचात, अशी मी, सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ असून, आता इतर स्त्रियांच्या चेहऱ्याकडे पाहते.
पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा । युष्मासु ध्रियमाणेषु पाञ्चालेषु च मानद ।। 20
हे पांडव, माझी अवस्था पाहा—तुम्ही आणि पाञ्चाल जिवंत असताना, मला अशी अवस्था अजिबात शोभत नाही, हे मान देणाऱ्या.
यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी। आसीत्साऽद्य सुदेष्णायाः पाञ्चाली वशवर्तिनी ।। 21
जिच्या आज्ञेत समुद्राने वेढलेली ही सारी पृथ्वी कधी होती, ती द्रौपदी आज सुदेष्णेच्या अधीन झाली आहे.
यस्याः पुरश्चरा ह्यासन्पृष्ठतश्चानुगामिनः। साहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी ।। 22
जिच्या पुढे मागे सेवक चालायचे, ती मी आज सुदेष्णेच्या पुढे मागे चालते.
इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत्। या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः । अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते सा पिनष्म्यद्य चन्दनं ।। 23
कौन्तेय, माझं हे असह्य दुःख ऐक. मी कधीच स्वतःसाठी चंदन वाटलं नव्हतं, फक्त कुंतीसाठीच केलं होतं. पण आज मी सुदेष्णेसाठी चंदन वाटते.
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं वै भवतः पुरा। इत्यस्मै दर्शयामास किणवन्तौ करावुभौ ।। 24
कौन्तेय, माझे हात पूर्वीसारखे राहिले नाहीत, असं म्हणून तिने दोन्ही हातांवरच्या घट्ट झालेल्या त्वचेचे त्याला दर्शन दिलं.
बिभेमि कुन्त्या या नाऽहं युष्माकं वा कदाचन। साऽद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी ।। 25
मी जी कधीच कुंती किंवा तुमच्यापैकी कोणालाही घाबरले नाही, ती आज विराटाच्या पुढे भीतीने उभी आहे, एक दासी म्हणून.
किंनु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा। नान्यपिष्टं विराटस्य चन्दनं किल रोचते ।। 26
राजाच्या चित्रकाराने, तो कुशल असो वा नसो, माझ्याबद्दल काय बोलावं? विराटाला दुसरं कुठलंही चंदन आवडत नाही, असं दिसतं.