श्रुत्वा पुत्रीवचः काव्यो मन्त्रेणाहूतवान्कचम्। ज्ञात्वा बहिष्ठमज्ञात्वा स्वकुक्षिस्थं कचं नृप
मुलीचे बोल ऐकून काव्याने मंत्राने कचाला बोलावले; तो बाहेर आहे हे कळले नाही, की कच स्वतःच्या पोटात आहे हेही समजले नाही.
बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः। विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाम किम्
‘मुली, बृहस्पतींचा मुलगा कच मृत्युलोकात गेला आहे; विद्या असूनही तो पुन्हा पुन्हा मारला जातो—आता काय करावे?’
मैवं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते। यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च
‘अशी दु:खी होऊ नकोस, रडू नकोस, देवयानी. तुझ्यासारख्या माणसाला असे शोक करावा लागत नाही, कारण ब्रह्मा, ब्राह्मण, इंद्र, वसु आणि अश्विनी कुमार तुझ्यावर प्रेम करतात.’
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्व- मुपस्थाने सन्नमन्ति प्रभावात्। अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो वध्यते चैव भूयः
‘देवतांचे शत्रू आणि सगळे जग तुझ्या सामर्थ्यामुळे तुझ्यापुढे नतमस्तक होतात. तो ब्राह्मण पुन्हा जिवंत होऊ शकत नाही; जिवंत झाला तरी पुन्हा मारला जातो.’
यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः। ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्
‘अंगीरा हे त्याचे पणजोबा, बृहस्पती हे तपस्वी वडील आहेत. अशा ऋषींच्या मुलासाठी किंवा नातवासाठी मी शोक करणार नाही, रडणार नाही असे कसे होईल?’
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः। कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः
‘तो ब्रह्मचारी आहे, तपस्वी आहे, नेहमी कर्तव्यदक्ष आहे. मी कचाच्या वाटेवर जाईन, काही खाणार नाही, कारण कच सुंदर आणि मला प्रिय होता, बाबा.’
कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्
ब्रह्महत्येसारखी मोठी पापदेखील इंद्राला जाळून टाकणार नाही का?
संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत्। संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम्
देवयानीच्या आग्रहाने त्या महर्षींनी पुन्हा एकदा प्रचंड संतापाने काव्यांनी बृहस्पतीपुत्र कचाला बोलावले.
कचोऽपि राजन्स महानुभावो विद्याबलाल्लब्धमतिर्महात्मा।' गुरोर्हि भीतो विद्यया चोपहूतः। शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार
राजा, मोठ्या सामर्थ्याचा आणि विद्वान असलेला तो कचा, गुरूच्या भीतीने, आणि विद्येच्या बळावर बोलावल्यावर, हळूहळू पोटातून बोलू लागला.
प्रसीद भगवन्मह्यं कचोऽहमभिवादये। यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान्
माझ्यावर कृपा करा, भगवंत. मी कचा आहे, तुम्हाला नमस्कार करतो. जसा प्रिय मुलगा असतो तसा तुम्ही मला समजा.
तमब्रवीत्केन पथोपनीत- स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र। अस्मिन्मुहूर्ते ह्यसुरान्विनाश्य गच्छामि देवानहमद्य विप्र
त्यांनी विचारले, 'तू कोणत्या मार्गाने इथे आलास आणि माझ्या पोटात का आहेस? सांग, ब्राह्मण. या क्षणी मी असुरांचा नाश करून देवांकडे जाणार आहे.'
तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्। नत्वेवं स्यात्तपसः संक्षयो मे ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि
'तुमच्या कृपेने माझी स्मृती मला सोडत नाही; जे काही घडले ते सर्व मला आठवते. अन्यथा माझ्या तपश्चर्येचा क्षय झाला असता, म्हणूनच मी हे भयंकर दुःख सहन करतो.'
असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य। ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्
'असुरांनी मला देवांच्या मद्यांत मिसळून तुझ्याकडे दिले, मारले, जाळले आणि चुरडले, काव्य. ब्राह्मणांची माया आणि असुरांची माया, ब्राह्मण, तू असताना त्या तुला कशा पार करू शकतील?'
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य। नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि
'माझ्या मुला, आज मी तुझ्यासाठी काय प्रिय करावे? माझ्या मृत्यूनंतरच कचा जिवंत राहू शकतो; आणि माझे पोट फाडल्याशिवाय कचा, जो माझ्यात आहे, देवयानीला दिसणार नाही.'
द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः। कचस्य नाशे मम शर्म नास्ति तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता
'दोन दुःख, जणू अग्नीप्रमाणे, मला जाळतील: कचाचा मृत्यू आणि तुझा नाश. कचा नष्ट झाला तर मला सुख नाही; आणि तुझ्या नाशाने मी जगू शकत नाही.'
संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी। विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य
'बृहस्पतीपुत्रा, तू सिद्ध झालास, कारण देवयानी तुझ्यावर भक्ती करते. ही जीवनदायी विद्या प्राप्त कर; नाहीतर आज तू कचाच्या रूपात इंद्र होशील.'
न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात्। ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि
'माझ्या पोटातून ब्राह्मणाशिवाय दुसरा कुणीही जिवंत परत आलेला नाही; म्हणून ही विद्या प्राप्त कर.'
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा- मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात। समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः
'माझा पुत्र होऊन, जसा मी तुझ्यावर प्रेम करतो तसा तूही माझा सन्मान कर. माझ्या देहातून बाहेर पडल्यावर, योग्य आचरण पाळ, आणि गुरूकडून विद्या मिळवून विद्वान हो.'
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः। कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद्ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः
गुरूकडून विद्या मिळवून, त्या ब्राह्मणाने पोट फाडून बाहेर पडला; त्या क्षणी सुंदर कचा ब्राह्मणाच्या देहातून पूर्णिमेच्या चंद्रासारखा प्रकट झाला.
दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि- मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि। विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच
त्याला पडलेला पाहून, ब्रह्मतेजाचा पुंज असलेला कचाने मरण पावलेल्याला जिवंत केले आणि सिद्ध विद्या मिळवून नमस्कार केला, मग आपल्या गुरूला म्हणाला.
यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निषिञ्चे- द्विद्यामविद्यस्य यथा त्वमार्यः। तं मन्येऽहं पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्
'जो अज्ञानीच्या कानात ज्ञानरूपी अमृत ओततो, जसे आपण, आर्य, केलेत, त्याला मी वडील आणि आई मानतो; त्याच्या केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेवून कधीही वैर करु नये.'
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निधिं निधीनामपि लब्धविद्याः। ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः
'जो सत्याचा दाता आहे, तो सर्वात मोठा धनाचा खजिना आहे, विद्या मिळवलेल्या लोकांसाठी तोच खरा ठेवा आहे; जे गुरूचा सन्मान करत नाहीत, ते पापी लोकांच्या जगात जातात, ज्यांना कुठेच आधार नाही.'
सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वा- न्संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्। दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन
दारू पिऊन फसवणूक केली, आणि भयंकर शुद्धी हरपली, असे पाहून, कचा पुन्हा जिवंत झाला, जो मद्यामुळे गिळला गेला होता.
समन्युरुत्थाय महानुभाव- स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः। सुरापानं प्रति संजातमन्युः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद
तेव्हा मोठ्या सामर्थ्याचा काव्य रागाने उठला, ब्राह्मणावर दोष ठेवायचा विचार केला, दारू पिल्यामुळे त्याला संताप आला आणि स्वतःच असे बोलला.
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि- न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मा ब्र्हमहा चैव स स्या- दस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च
आजपासून जो कोणी ब्राह्मण अज्ञानामुळे आणि मंदबुद्धीने मद्यपान करील, तो धर्म आणि ब्राह्मणत्व सोडून देईल, अशा व्यक्तीला या जगात आणि इतरांकडूनही निंदा मिळेल.
मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे
मी सर्व लोकांसाठी ब्राह्मणधर्माची ही मर्यादा ठरवली आहे; जे सज्जन ब्राह्मण आपल्या गुरूंचं ऐकतात, तसेच सर्व देवता आणि लोकांनी हे ऐकावं.
इतीदमुक्त्वा स महानुभाव- स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः। तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी- निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच
असं सांगून, त्या महान आत्म्याने, तपस्वींच्या खजिन्याने, देवांनी ज्यांची बुद्धी भ्रमित केली होती अशा दानवांना बोलावून हे शब्द सांगितले.
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे। सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः
दानवांनो, मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही अजूनही बालिश आहात; सिद्ध कच माझ्याजवळ राहील. संजीवनी विद्या मिळवून, तो महान ब्राह्मण तेजस्वी आणि ब्रह्मस्वरूप होईल.
योऽकार्षीद्दुष्करं कर्म देवानां कारणात्कचः। न तत्किर्तिर्जरां गच्छेद्याज्ञीयश्च भविष्यति
कचाने देवांच्या हितासाठी जे कठीण कार्य केलं, त्याची कीर्ती कधीच कमी होणार नाही, आणि तो यज्ञास पात्र राहील.
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः। दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम्
इतकं बोलून भृगुवंशीय शांत झाला; दानव आश्चर्यचकित होऊन आपल्या निवासस्थानी परत गेले.