किंनु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परन्तप। तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधांपतिम् ।। 112
हे पार्थ, शत्रूंना भयभीत करणाऱ्या, तुला वाटतं का मी सुखी आहे? युद्धातील वीर, सहदेवाचं असं हाल पाहून मी कशी सुखी राहू शकते?
तं दृष्ट्वा गोषु गोसङ्ख्यं वत्सचर्मक्षितीशयम्। दुःखशोकपरीताङ्गी पाण्डुभूताऽस्मि पाण्डव ।। 113
तो गुरांच्या मध्ये, गायी मोजताना, वासराच्या कातडीवर बसलेला पाहून माझं शरीर दुःख आणि शोकाने भरून गेलं, हे पांडवा — मी अक्षरशः पांडवांसारखी फिकट पडले आहे.
सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनःपुनः । न पश्यामि महाभाग सहदेवस्य दुःष्कृतम्। यस्मादेवंविधं क्लेशं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ।। 114
सहदेवाच्या अवस्थेचा पुन्हा पुन्हा विचार करताना, हे महाभाग, मला त्याच्यात काहीही दोष दिसत नाही. सत्य आणि शौर्य असलेल्या माणसाला असं दुःख का भोगावं लागतं, हेच कळत नाही.
दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम्। गोषु गोवृषसंकाशं मात्स्येनापि निवेशितम् ।। 115
हे भरतश्रेष्ठ, तुझा प्रिय भाऊ गायींमध्ये, बैलासारखा दिसताना आणि मत्स्यराजाने त्याला तिथे ठेवलेलं पाहून माझ्या मनाला खूप वेदना होतात.
संरब्धतररक्ताक्षं गोपालानां पुरोगमम्। विराटमभिनन्दन्तं वित्ते मे भवति ज्वरः ।। 116
तो गवळ्यांचा पुढारी, रागाने डोळे लाल झालेले, वीराट राजाने त्याचा सन्मान करताना पाहिलं की माझ्या मनात ताप निर्माण होतो.
सहदेवं हि मे नित्यं वीरमार्या प्रशंसति। महाभिजनसंपन्नो नीतिमान्कुलवानपि ।। 117
आर्या नेहमीच सहदेवाचं वीर, उच्च कुळात जन्मलेला, नीतीमान आणि सुसंस्कारित म्हणून माझ्यासमोर कौतुक करत असते.
हीनिषेवो ह्यनवमो धार्मिकश्च प्रियश्च मे। स तेऽरण्येषु वोढव्यः पाञ्चालि रजनीष्वपि ।। 118
तो नेहमीच नम्र सेवा करणारा, अहंकार नसलेला, धर्मनिष्ठ आणि मला प्रिय आहे. पाञ्चाळी, अरण्यात आणि रात्रीच्या वेळीही तुला त्याची साथ सोसावी लागेल.
सुकुमारश्च शूरश्च राजानं चाप्यनुव्रतः। ज्येष्ठापचायिनं वीरं स्वयं पाञ्चालि भोजयेः ।। 119
तो कोमल आणि शूर आहे, राजाचा भक्त आहे, मोठ्या भावाचा मान राखतो. पाञ्चाळी, तू स्वतः या वीराची सेवा करावी.
इत्युवाच हि मां कुन्ती रुदती पुत्रगृद्धिनी। प्रव्रजन्तं महारण्यं तं परिष्वज्य तिष्ठती ।। 120
अशीच कुंती, रडत आणि आपल्या मुलासाठी तळमळत, मला म्हणाली, आणि त्या वेळी ती त्या जाणाऱ्या मुलाला मिठी मारून उभी होती.
तं दृष्ट्वा गोषु गोपालवेषमास्थाय धिष्ठितम्। सहदेवं युधांश्रेष्ठं किंनु जीवामि पाण्डवः ।। 121
सहदेव, जो युद्धवीरांत श्रेष्ठ आहे, तो गायींमध्ये, गवळ्याचा वेश घालून उभा आहे, हे पांडवा, हे पाहून मी कशी जिवंत आहे, हेच मला कळत नाही.
एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ।। 122
अशा रीतीने, युधिष्ठिरामुळे माझ्यावर शेकडो दुःखांचा भार पडला आहे.
पुनः प्रतिविशिष्टानि दुःखानि शृणु भारत। वर्धन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्याम्यन्यानि तानि वै ।। 123
हे भारत, माझ्यावर पडलेल्या आणखी दुःखांची पुन्हा ऐक. हे कौन्तेय, माझ्या मनात वाढणारी इतर वेदना मी तुला सांगते.
युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत। शोषयन्ति शरीरं मे किंनु दुःखतरं ततः ।। 124
तुम्ही सुरक्षित असताना देखील, अनेक प्रकारची दुःखं माझं शरीर सुकवत आहेत. याहून मोठं दुःख दुसरं काय असू शकतं?
एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते। पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ।। 125
जिचा एकच नवरा असतो ती स्त्री सुखात असते, पण माझे पाच पती आहेत — त्यामुळे माझं दुःख कधीच संपत नाही.
अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि। वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ।। 1
मी सैरंध्रीच्या वेशात राजवाड्यात राहते, आणि त्या जुगारीमुळे सुदेष्णेच्या अधीन आहे.
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप। आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः ।। 2
हे शत्रूंना जाळणाऱ्या, माझी तीव्र वेदना पाहा. मी वेळ घालवते, सगळ्या दुःखांना पुन्हा पुन्हा सहन करते.
अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च। इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 3
माणसांच्या सुखदुःखांना आणि संकटांना काहीच स्थैर्य नसतं, हे लक्षात घेऊन मी माझ्या पतींच्या पुन्हा उन्नतीची वाट पाहते.
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 4
संपत्ती आणि संकटं ही चाकासारखी फिरत राहतात, असं मनाशी ठरवून मी माझ्या पतींच्या पुन्हा भरभराटीची वाट पाहते.
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः। पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ।। 5
जो कारण मनुष्याला विजय मिळवून देतो, तोच कधी त्याच्या पराभवाचंही कारण ठरतो, हे मी नीट पाहते.
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते। पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ।। 6
माणसं देऊन मागतात, मारून स्वतःही मारली जातात, आणि इतरांना खाली पाडून स्वतःही दुसऱ्यांनी खाली पाडली जातात—हे मी ऐकलं आहे.
न दैवस्यातिभारोस्ति न चैवास्यातिवर्तनम्। इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ।। 7
नशिबावर कोणतंही ओझं जड नाही, आणि त्याला कोणीही मागे टाकू शकत नाही; म्हणून मी पुन्हा नशिबाच्या सामर्थ्याचा विचार करते.
स्थितं पूर्वं जलं यत्र न पुनस्तत्र तिष्ठति । इति पर्यायमिच्छन्ति प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ।। 8
पाण्याचं एखाद्या जागी असणं, पुन्हा तिथे राहत नाही; तसंच, गोष्टी बदलत राहतात, म्हणून मी पुन्हा उन्नती येईल याची वाट पाहते.
दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोपि विपद्यते। सदा दैवागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ।। 9
खरंच, नशिबामुळे उत्तम मार्गाने चाललेली कामंही अपयशी होतात; म्हणून समजूतदार माणसाने नेहमी प्रयत्न करत राहावं, पण नशिबाचाही विचार ठेवावा.
किंनु मे वचनस्याद्य कथितस्य प्रयोजनम् । पृच्छ मां दुःखितामेनामपृष्टाऽपि ब्रवीमि ते ।। 10
आता माझ्या बोलण्याचा, मी जे काही सांगितलं त्याचा काय उपयोग? तरीही, मी दुःखी असले तरी तू विचारशील तर सांगीन, आणि विचारलं नाहीस तरीही सांगते.
महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च । इमामवस्थां संप्राप्ता मदन्या का जिजीविषेत् ।। 11
मी पांडुपुत्रांची मुख्य राणी आणि द्रुपदाची कन्या आहे; माझ्या या अवस्थेत, माझ्याशिवाय दुसरी कोण जगण्याची इच्छा धरू शकेल?
कुरून्परिहरन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत। पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम शोको ह्यरिन्दम ।। 12
हे भारत, सर्व कुरू आणि पाञ्चाल, तसेच पांडवपुत्र गमावून, माझ्यावर हा दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे, हे शत्रूंचा संहार करणाऱ्या.
भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परिवारिता। एवं समुदिता नारी कान्वेयं दुःखभागिनी ।। 13
भाऊ, सासरे, आणि अनेक पुत्र यांच्या संगतीत असूनही, अशी स्त्रीही, इतक्या आधार असून, दुःखाची भागीदार झाली आहे, हे कण्वकुळातील.
नूनं बालतया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम्। तस्य प्रभावाद्दुर्नीतं प्राप्ताऽस्मि भरतर्षभ ।। 14
नक्कीच, लहानपणी मी सृष्टीकर्त्याला काही अप्रिय केलं असावं; त्याच्या सामर्थ्यामुळेच मी या कठीण अवस्थेला पोहोचले आहे, हे भारतश्रेष्ठ.
वर्णं विकारमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् । ईदृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके पुरा ।। 15
हे पांडव, माझ्या अंगाचा रंग कसा बदलला आहे ते पाहा; इतकं मोठं दुःख मला पूर्वी कधीही आलं नव्हतं.
त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा। साऽहं दासीत्वमापन्ना न शान्तिं मनसा लभे।। 16
हे भीम, पूर्वी मला जे सुख होतं, ते फक्त तुलाच माहीत आहे; पण आता मी दासी झाली असून, मनाला कुठेच शांती मिळत नाही.