नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम्। अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं द्युर्द्यूतदेविनम् ।। 102
ती सती स्त्री नक्कीच जाणत नाही की धनंजयाने किती कष्ट सोसले—तो कौरव, ज्याला कोणीही युद्धात हरवू शकत नाही, पण तो फसवणुकीच्या जुगारात अडकला.
ऐन्द्रवारुणवायव्यब्रह्माग्नेयैः सवैष्णवैः । अग्नीन्संतर्पयन्पार्थः सर्वशत्रुनिबर्हणः। दिव्यैरस्त्रैरमेयात्मा सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ।। 103
पार्थाने, सर्व शत्रूंचा संहार करणारा, इंद्र, वरुण, वायू, ब्रह्मा, अग्नि आणि विष्णू यांच्या अस्त्रांनी अग्नीचे पूजन केले; दिव्य अस्त्रांनी, अमाप सामर्थ्याने, एकाच रथावर सर्वांना जिंकले.
कौबेरं वैष्णवं शैवमस्त्राण्यन्यानि भारत। दर्शयन्नस्त्रवीर्यं च वासुदेवसहायवान् ।। 104
कुबेर, विष्णू, शंकर आणि इतर अस्त्रे दाखवत, आपल्या शौर्याचे सामर्थ्य दाखवले, वासुदेवाच्या मदतीने.
दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम्। ब्राह्मं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्णं च दर्शयन् ।। 105
त्याने दिव्य गांधर्व, वायू, विष्णू, ब्रह्मा, पाशुपत आणि स्थूणाकर्ण अशी अस्त्रे दाखवली.
पौलोमान्कालकेयांश्च इन्द्रशत्रून्महाबलान्। निवातकवचैः सार्धं घोरानेकरथोऽजयत्। सोन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 106
पार्थाने, एकाच रथावरून, प्रचंड बलवान पौलोम, कालकेय, इंद्राचे शत्रू आणि भयंकर निवातकवच यांना हरवले; आणि आतल्या महालात लपलेला, जणू विहिरीत लपलेली आग आहे.
यो वै महातपः कुर्वन्महाबलपराक्रमः । युद्धेन तोषयामास शंकरं शूलपाणिनम् ।। 107
ज्याने मोठ्या तपश्चर्या आणि अपार बळ व पराक्रमाने, युद्ध करून शूलधारी शंकराला प्रसन्न केले.
कन्यापुरगतं दृष्ट्वा गोष्ठेष्विव महावृषम्। स्त्रीवेषविकृतं पार्थं कुन्तीं गच्छति मे मनः ।। 108
पार्थाला स्त्रियांच्या वस्त्रात, कन्यांच्या वाड्यात, जणू गायींमध्ये मोठा बैल आहे तसा पाहून, माझे मन कुंतीकडे धावते.
यः स्त्रीभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया । सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ।। 109
जो नेहमी स्त्रियांनी वेढलेला, रूप, अस्त्रे आणि बुद्धीने संपन्न होता—तोच आज काळाच्या फेऱ्याने विराटाचा घोड्यांचा राखणदार झाला आहे.
राजकन्याश्च वेश्याश्च विशां दुहितरश्च याः। सर्वाः सारयुता नार्यो दामग्रन्थिवशं गताः । प्रेष्यकर्मणि तं दृष्ट्वा शोचामि विलपामि च ।। 120
राजकन्या, वेश्या आणि सामान्य लोकांच्या मुली — या साऱ्याजणी दागिन्यांनी सजलेल्या असूनही गुलामीच्या ओझ्याखाली बांधल्या गेल्या आहेत. त्या बिचाऱ्या स्त्रिया हलकी कामं करताना पाहून माझ्या मनाला खूप दुःख होतं आणि मी हळहळते.
विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनम्। अभ्यकीर्यन्त बृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षितुम् । विनयन्तं जवेनाश्वान्धर्मराजस्य पश्यतः ।। 111
वीराट राजाने घोडा दाखवायला उभा राहताच, घोड्यांच्या लगामाचा गाठ पाहण्यासाठी लोकांची गर्दी झाली. तो घोडे वेगाने आवरताना धर्मराज पाहत होता.
किंनु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परन्तप। तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधांपतिम् ।। 112
हे पार्थ, शत्रूंना भयभीत करणाऱ्या, तुला वाटतं का मी सुखी आहे? युद्धातील वीर, सहदेवाचं असं हाल पाहून मी कशी सुखी राहू शकते?
तं दृष्ट्वा गोषु गोसङ्ख्यं वत्सचर्मक्षितीशयम्। दुःखशोकपरीताङ्गी पाण्डुभूताऽस्मि पाण्डव ।। 113
तो गुरांच्या मध्ये, गायी मोजताना, वासराच्या कातडीवर बसलेला पाहून माझं शरीर दुःख आणि शोकाने भरून गेलं, हे पांडवा — मी अक्षरशः पांडवांसारखी फिकट पडले आहे.
सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनःपुनः । न पश्यामि महाभाग सहदेवस्य दुःष्कृतम्। यस्मादेवंविधं क्लेशं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ।। 114
सहदेवाच्या अवस्थेचा पुन्हा पुन्हा विचार करताना, हे महाभाग, मला त्याच्यात काहीही दोष दिसत नाही. सत्य आणि शौर्य असलेल्या माणसाला असं दुःख का भोगावं लागतं, हेच कळत नाही.
दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम्। गोषु गोवृषसंकाशं मात्स्येनापि निवेशितम् ।। 115
हे भरतश्रेष्ठ, तुझा प्रिय भाऊ गायींमध्ये, बैलासारखा दिसताना आणि मत्स्यराजाने त्याला तिथे ठेवलेलं पाहून माझ्या मनाला खूप वेदना होतात.
संरब्धतररक्ताक्षं गोपालानां पुरोगमम्। विराटमभिनन्दन्तं वित्ते मे भवति ज्वरः ।। 116
तो गवळ्यांचा पुढारी, रागाने डोळे लाल झालेले, वीराट राजाने त्याचा सन्मान करताना पाहिलं की माझ्या मनात ताप निर्माण होतो.
सहदेवं हि मे नित्यं वीरमार्या प्रशंसति। महाभिजनसंपन्नो नीतिमान्कुलवानपि ।। 117
आर्या नेहमीच सहदेवाचं वीर, उच्च कुळात जन्मलेला, नीतीमान आणि सुसंस्कारित म्हणून माझ्यासमोर कौतुक करत असते.
हीनिषेवो ह्यनवमो धार्मिकश्च प्रियश्च मे। स तेऽरण्येषु वोढव्यः पाञ्चालि रजनीष्वपि ।। 118
तो नेहमीच नम्र सेवा करणारा, अहंकार नसलेला, धर्मनिष्ठ आणि मला प्रिय आहे. पाञ्चाळी, अरण्यात आणि रात्रीच्या वेळीही तुला त्याची साथ सोसावी लागेल.
सुकुमारश्च शूरश्च राजानं चाप्यनुव्रतः। ज्येष्ठापचायिनं वीरं स्वयं पाञ्चालि भोजयेः ।। 119
तो कोमल आणि शूर आहे, राजाचा भक्त आहे, मोठ्या भावाचा मान राखतो. पाञ्चाळी, तू स्वतः या वीराची सेवा करावी.
इत्युवाच हि मां कुन्ती रुदती पुत्रगृद्धिनी। प्रव्रजन्तं महारण्यं तं परिष्वज्य तिष्ठती ।। 120
अशीच कुंती, रडत आणि आपल्या मुलासाठी तळमळत, मला म्हणाली, आणि त्या वेळी ती त्या जाणाऱ्या मुलाला मिठी मारून उभी होती.
तं दृष्ट्वा गोषु गोपालवेषमास्थाय धिष्ठितम्। सहदेवं युधांश्रेष्ठं किंनु जीवामि पाण्डवः ।। 121
सहदेव, जो युद्धवीरांत श्रेष्ठ आहे, तो गायींमध्ये, गवळ्याचा वेश घालून उभा आहे, हे पांडवा, हे पाहून मी कशी जिवंत आहे, हेच मला कळत नाही.
एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ।। 122
अशा रीतीने, युधिष्ठिरामुळे माझ्यावर शेकडो दुःखांचा भार पडला आहे.
पुनः प्रतिविशिष्टानि दुःखानि शृणु भारत। वर्धन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्याम्यन्यानि तानि वै ।। 123
हे भारत, माझ्यावर पडलेल्या आणखी दुःखांची पुन्हा ऐक. हे कौन्तेय, माझ्या मनात वाढणारी इतर वेदना मी तुला सांगते.
युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत। शोषयन्ति शरीरं मे किंनु दुःखतरं ततः ।। 124
तुम्ही सुरक्षित असताना देखील, अनेक प्रकारची दुःखं माझं शरीर सुकवत आहेत. याहून मोठं दुःख दुसरं काय असू शकतं?
एकभर्ता तु या नारी सा सुखेनैव वर्तते। पञ्च मे पतयः सन्ति मम दुःखमनन्तकम् ।। 125
जिचा एकच नवरा असतो ती स्त्री सुखात असते, पण माझे पाच पती आहेत — त्यामुळे माझं दुःख कधीच संपत नाही.
अहं सैरन्ध्रिवेषेण वसन्ती राजवेश्मनि। वशगाऽस्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ।। 1
मी सैरंध्रीच्या वेशात राजवाड्यात राहते, आणि त्या जुगारीमुळे सुदेष्णेच्या अधीन आहे.
विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परन्तप। आसे कालमुपासीना सर्वदुःखसहा पुनः ।। 2
हे शत्रूंना जाळणाऱ्या, माझी तीव्र वेदना पाहा. मी वेळ घालवते, सगळ्या दुःखांना पुन्हा पुन्हा सहन करते.
अनित्याः खलु मर्त्यानामर्थाश्च व्यसनानि च। इति मत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 3
माणसांच्या सुखदुःखांना आणि संकटांना काहीच स्थैर्य नसतं, हे लक्षात घेऊन मी माझ्या पतींच्या पुन्हा उन्नतीची वाट पाहते.
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यर्थाश्च व्यसनानि च । इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ।। 4
संपत्ती आणि संकटं ही चाकासारखी फिरत राहतात, असं मनाशी ठरवून मी माझ्या पतींच्या पुन्हा भरभराटीची वाट पाहते.
य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः। पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ।। 5
जो कारण मनुष्याला विजय मिळवून देतो, तोच कधी त्याच्या पराभवाचंही कारण ठरतो, हे मी नीट पाहते.
दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा हन्यन्त एव ते। पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ।। 6
माणसं देऊन मागतात, मारून स्वतःही मारली जातात, आणि इतरांना खाली पाडून स्वतःही दुसऱ्यांनी खाली पाडली जातात—हे मी ऐकलं आहे.