कल्याणरूपा सैरन्ध्री वललश्चापि सुन्दरः। स्त्रीणां चित्तं हि दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ हि मे मतौ ।। 82
सैरंध्री सुंदर आहे आणि वललही देखणा आहे; खरंच, स्त्रियांचं मन समजणं कठीण, पण मला वाटतं दोघेही एकमेकांना शोभतात.
सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवादिनी। अस्मिन्राजकुले चैतौ तुल्यकालनिवासिनौ ।। 83
सैरंध्री नेहमी प्रेमाने बोलते आणि तिच्या सहवासात आनंद मिळतो, आणि तोही; हे दोघं या राजवाड्यात एकाच वेळी राहतात.
इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमजीजपत् । क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य पर्यशङ्कत मां त्वयि ।। 84
ती नेहमी अशीच बोलायची आणि मी रागावलेली दिसली की, माझ्याबद्दल आणि तुझ्याबद्दल तिच्या मनात शंका यायची.
तस्यां तथा ब्रुवन्त्यां तु भीमो भीमपराक्रमः। नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः ।। 85
ती असं बोलत असताना, भीम ज्याचा पराक्रम प्रचंड आहे, तो काहीच बोलला नाही; रागाने त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरलं होतं.
ज्ञात्वा-तु रुषितं भीमं द्रौपदी पुनरब्रवीत्। शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 86
भीम रागावलेला पाहून, द्रौपदी पुन्हा म्हणाली: 'युधिष्ठिराच्या दुःखात मी इतकी बुडाले आहे की, मला आता जगावंसं वाटत नाही.'
यंस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत्। सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 87
जो एकाच रथावर बसून देवांना आणि माणसांनाही जिंकला, तोच अर्जुन आता विराट राजाच्या कन्यांसाठी वेष बदलून नर्तक म्हणून बसला आहे, आणि मुलींमध्येच वावरतो.
योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम्। सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 88
ज्याने कधी खांडववनात ज्वलंत अग्नी तृप्त केला, तोच पार्था आज अंतःपुरात जणू विहिरीत लपलेला अग्नी आहे.
यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात्। स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ।। 89
ज्याच्यामुळे शत्रू नेहमी घाबरायचे, तोच पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ धनंजय, आज वेष बदलून जगाच्या उपेक्षेला सामोरा जातो आहे.
यस्यं ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः। षण्डरूपं वहन्तं तं गीतं नृत्तावलम्बनम् । कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो व्रजेत् ।। 90
ज्याच्या धनुष्याच्या टणत्काराने शत्रू थरथर कापायचे, तोच अर्जुन आज शंढाचा वेष घेऊन मुलींसोबत गातो आणि नाचतो, हे पाहून माझं मन स्वस्थ राहत नाही.
स्त्रियो गीतस्वरात्तस्य मुदिताः पर्युपासते ।। 91
त्याच्या गाण्याच्या सुरांनी आनंदलेली स्त्रिया त्याच्या भोवती गोळा होतात.
किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धन्यशोभत। वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ।। 92
ज्याच्या डोक्यावर सूर्यासारखा तेजस्वी मुकुट शोभायमान होता, तोच हा आज धनंजय, ज्याच्या केसांची वेणी बांधलेली आहे.
यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि । आधारः सर्वविद्यानां यो धारयति कुण्डले ।। 93
ज्याच्यात सर्व दिव्य अस्त्रे वसतात, जो महान आत्मा आणि सर्व विद्या ज्याचा आधार आहे, तोच हा कुंडले घालणारा आहे.
यं वै राजसहस्राणि तेजसाऽप्रतिमं भुवि । समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महोर्मयः ।। 94
ज्याच्या तेजाला या पृथ्वीवरील हजारो राजे युद्धात जिंकू शकले नाहीत, जसे मोठ्या लाटा काठ ओलांडू शकत नाहीत.
सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 95
हा तरुण, जो राजा विराटाच्या कन्यांमध्ये नर्तक म्हणून वावरतो, वेष बदलून कन्यांच्या सेवेत आहे.
यस्य स्म रथनिर्घोषात्समकम्पत मेदिनी। सपर्वतवनाकाशा सहस्थावरजङ्गमा ।। 96
ज्याच्या रथाचा गजर ऐकून पर्वत, वन, आकाश आणि स्थावर-जंगमांसह संपूर्ण पृथ्वी थरथर कापायची.
यस्मिञ्जाते महेष्वासे कुन्त्याः प्रीतिरवर्धत। न स शोचति मामद्य भीमसेन तवानुजः ।। 97
ज्याच्या जन्माने कुंतीला अपार आनंद झाला, तो भीमसेनाचा लहान भाऊ आज माझ्यासाठी दुःखी होत नाही.
विभूषितमलंकारैः कुण्डलैः परिपातुकैः। कम्बुपाणिमथायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ।। 98
जेव्हा मी त्याला दागिने, कुंडले आणि कडे घालून, शंखासारख्या हातांनी जवळ येताना पाहतो, तेव्हा माझे मन खचते.
वेणीविकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम्। कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा शोकं गच्छति मे मनः ।। 99
वेणी बांधलेला, बलवान धनुर्धारी अर्जुन, कन्यांनी वेढलेला आहे, हे पाहून माझ्या मनात दुःख दाटते.
यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम्। प्रच्छन्नमिव मातङ्गं परिपूर्णं करेणुभिः ।। 100
जेव्हा मी त्याला देवासारखा रूपवान, कन्यांनी वेढलेला, जणू हत्तीणींमध्ये लपलेला हत्ती पाहतो, तेव्हा माझ्या मनात अस्वस्थता निर्माण होते.
मात्स्यं पार्थं च गायन्तं विराटं समुपस्थितम्। पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दृष्ट्वा मुह्यति मे मनः ।। 101
जेव्हा मी पार्थाला, मत्स्य देशातील गायक म्हणून, विराटासमोर गाणे गाताना आणि वाद्यांच्या मधोमध उभा असताना पाहतो, तेव्हा माझे मन गोंधळते.
नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम्। अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं द्युर्द्यूतदेविनम् ।। 102
ती सती स्त्री नक्कीच जाणत नाही की धनंजयाने किती कष्ट सोसले—तो कौरव, ज्याला कोणीही युद्धात हरवू शकत नाही, पण तो फसवणुकीच्या जुगारात अडकला.
ऐन्द्रवारुणवायव्यब्रह्माग्नेयैः सवैष्णवैः । अग्नीन्संतर्पयन्पार्थः सर्वशत्रुनिबर्हणः। दिव्यैरस्त्रैरमेयात्मा सर्वांश्चैकरथोऽजयत् ।। 103
पार्थाने, सर्व शत्रूंचा संहार करणारा, इंद्र, वरुण, वायू, ब्रह्मा, अग्नि आणि विष्णू यांच्या अस्त्रांनी अग्नीचे पूजन केले; दिव्य अस्त्रांनी, अमाप सामर्थ्याने, एकाच रथावर सर्वांना जिंकले.
कौबेरं वैष्णवं शैवमस्त्राण्यन्यानि भारत। दर्शयन्नस्त्रवीर्यं च वासुदेवसहायवान् ।। 104
कुबेर, विष्णू, शंकर आणि इतर अस्त्रे दाखवत, आपल्या शौर्याचे सामर्थ्य दाखवले, वासुदेवाच्या मदतीने.
दिव्यं गान्धर्वमस्त्रं च वायव्यमथ वैष्णवम्। ब्राह्मं पाशुपतं चैव स्थूणाकर्णं च दर्शयन् ।। 105
त्याने दिव्य गांधर्व, वायू, विष्णू, ब्रह्मा, पाशुपत आणि स्थूणाकर्ण अशी अस्त्रे दाखवली.
पौलोमान्कालकेयांश्च इन्द्रशत्रून्महाबलान्। निवातकवचैः सार्धं घोरानेकरथोऽजयत्। सोन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 106
पार्थाने, एकाच रथावरून, प्रचंड बलवान पौलोम, कालकेय, इंद्राचे शत्रू आणि भयंकर निवातकवच यांना हरवले; आणि आतल्या महालात लपलेला, जणू विहिरीत लपलेली आग आहे.
यो वै महातपः कुर्वन्महाबलपराक्रमः । युद्धेन तोषयामास शंकरं शूलपाणिनम् ।। 107
ज्याने मोठ्या तपश्चर्या आणि अपार बळ व पराक्रमाने, युद्ध करून शूलधारी शंकराला प्रसन्न केले.
कन्यापुरगतं दृष्ट्वा गोष्ठेष्विव महावृषम्। स्त्रीवेषविकृतं पार्थं कुन्तीं गच्छति मे मनः ।। 108
पार्थाला स्त्रियांच्या वस्त्रात, कन्यांच्या वाड्यात, जणू गायींमध्ये मोठा बैल आहे तसा पाहून, माझे मन कुंतीकडे धावते.
यः स्त्रीभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया । सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ।। 109
जो नेहमी स्त्रियांनी वेढलेला, रूप, अस्त्रे आणि बुद्धीने संपन्न होता—तोच आज काळाच्या फेऱ्याने विराटाचा घोड्यांचा राखणदार झाला आहे.
राजकन्याश्च वेश्याश्च विशां दुहितरश्च याः। सर्वाः सारयुता नार्यो दामग्रन्थिवशं गताः । प्रेष्यकर्मणि तं दृष्ट्वा शोचामि विलपामि च ।। 120
राजकन्या, वेश्या आणि सामान्य लोकांच्या मुली — या साऱ्याजणी दागिन्यांनी सजलेल्या असूनही गुलामीच्या ओझ्याखाली बांधल्या गेल्या आहेत. त्या बिचाऱ्या स्त्रिया हलकी कामं करताना पाहून माझ्या मनाला खूप दुःख होतं आणि मी हळहळते.
विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनम्। अभ्यकीर्यन्त बृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षितुम् । विनयन्तं जवेनाश्वान्धर्मराजस्य पश्यतः ।। 111
वीराट राजाने घोडा दाखवायला उभा राहताच, घोड्यांच्या लगामाचा गाठ पाहण्यासाठी लोकांची गर्दी झाली. तो घोडे वेगाने आवरताना धर्मराज पाहत होता.