संप्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां रश्मिवानिव तेजसा। सोद्य राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ।। 72
कधी संपूर्ण पृथ्वी आपल्या तेजाने उजळवणारा युधिष्ठिर, आज विराटराजाच्या सभेत एक तारा बनून बसला आहे.
यमुपासत राजानं सभायामृषिसत्तमाः। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ।। 73
पूर्वी ज्याच्या सभेत श्रेष्ठ ऋषी राजाची सेवा करत, तो पांडव आज इतरांसोबत बसलेला आहे, हे पाहा, पांडवा.
अनवद्यं महाप्राज्ञं जीवितार्थेन संवृतम् । दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।। 74
निष्पाप, बुद्धिमान आणि धर्मनिष्ठ युधिष्ठिर राजाला केवळ जगण्यासाठी इतक्या हालअपेष्टा सहन करताना पाहून, कोणाचंही मन दुःखी न झालं तरच नवल.
उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्नाऽपि च वसुन्धरा। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ।। 75
ज्याचं कधी संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य होतं आणि सभेत सर्व लोक त्याची सेवा करायचे, त्या भारतवंशीय राजाला आज दुसऱ्याची सेवा करताना पाहा.
एवं बहुविदैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत्। शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ।। 76
अनेक प्रकारच्या दुःखांनी छळलेली, जणू कोणीच आधार नाही असं वाटणारी, शोकाच्या समुद्रात बुडालेली मी आहे; भीम, तू मला का पाहत नाहीस?
इदं तु मे दुःखतरं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ।। 77
हे भारत, मी आता तुला जे सांगणार आहे ते माझ्यासाठी आणखी दुःखदायक आहे; मी हे दुःखातून बोलतेय, म्हणून माझ्यावर राग करू नकोस.
शार्दूलैर्महिषैर्नागौरगारे योत्स्यसे सदा। कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलोऽभवत् ।। 78
तू वाघ, म्हशी आणि हत्ती यांच्याशी नेहमी लढतोस, आणि कैकेयीची कन्या ते पाहत असते; तेव्हा मला फार लाज वाटली.
हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम चेष्टां निरीक्ष्य च ।। 79
माझ्या वागण्याकडे पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया हसत होत्या.
तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यभाषत। प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गीं कश्मलाभिहतामिव ।। 80
मग कैकेयीची कन्या उठली आणि सर्व स्त्रियांना उद्देशून बोलली, आणि मला पाहिलं—जिचं रूप निर्दोष आहे, पण जी दुःखाने कोमेजली आहे.
स्नेहात्संवासजादेव तदा वै चारुहासिनी । युध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचति ।। 81
एकत्र राहिल्यामुळे जडलेला स्नेह आणि तिच्या गोड हास्यामुळे, ती या पराक्रमी वीरावर लढताना दया करत होती.
कल्याणरूपा सैरन्ध्री वललश्चापि सुन्दरः। स्त्रीणां चित्तं हि दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ हि मे मतौ ।। 82
सैरंध्री सुंदर आहे आणि वललही देखणा आहे; खरंच, स्त्रियांचं मन समजणं कठीण, पण मला वाटतं दोघेही एकमेकांना शोभतात.
सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवादिनी। अस्मिन्राजकुले चैतौ तुल्यकालनिवासिनौ ।। 83
सैरंध्री नेहमी प्रेमाने बोलते आणि तिच्या सहवासात आनंद मिळतो, आणि तोही; हे दोघं या राजवाड्यात एकाच वेळी राहतात.
इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमजीजपत् । क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य पर्यशङ्कत मां त्वयि ।। 84
ती नेहमी अशीच बोलायची आणि मी रागावलेली दिसली की, माझ्याबद्दल आणि तुझ्याबद्दल तिच्या मनात शंका यायची.
तस्यां तथा ब्रुवन्त्यां तु भीमो भीमपराक्रमः। नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः ।। 85
ती असं बोलत असताना, भीम ज्याचा पराक्रम प्रचंड आहे, तो काहीच बोलला नाही; रागाने त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरलं होतं.
ज्ञात्वा-तु रुषितं भीमं द्रौपदी पुनरब्रवीत्। शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 86
भीम रागावलेला पाहून, द्रौपदी पुन्हा म्हणाली: 'युधिष्ठिराच्या दुःखात मी इतकी बुडाले आहे की, मला आता जगावंसं वाटत नाही.'
यंस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत्। सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 87
जो एकाच रथावर बसून देवांना आणि माणसांनाही जिंकला, तोच अर्जुन आता विराट राजाच्या कन्यांसाठी वेष बदलून नर्तक म्हणून बसला आहे, आणि मुलींमध्येच वावरतो.
योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम्। सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 88
ज्याने कधी खांडववनात ज्वलंत अग्नी तृप्त केला, तोच पार्था आज अंतःपुरात जणू विहिरीत लपलेला अग्नी आहे.
यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात्। स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ।। 89
ज्याच्यामुळे शत्रू नेहमी घाबरायचे, तोच पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ धनंजय, आज वेष बदलून जगाच्या उपेक्षेला सामोरा जातो आहे.
यस्यं ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः। षण्डरूपं वहन्तं तं गीतं नृत्तावलम्बनम् । कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो व्रजेत् ।। 90
ज्याच्या धनुष्याच्या टणत्काराने शत्रू थरथर कापायचे, तोच अर्जुन आज शंढाचा वेष घेऊन मुलींसोबत गातो आणि नाचतो, हे पाहून माझं मन स्वस्थ राहत नाही.
स्त्रियो गीतस्वरात्तस्य मुदिताः पर्युपासते ।। 91
त्याच्या गाण्याच्या सुरांनी आनंदलेली स्त्रिया त्याच्या भोवती गोळा होतात.
किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धन्यशोभत। वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ।। 92
ज्याच्या डोक्यावर सूर्यासारखा तेजस्वी मुकुट शोभायमान होता, तोच हा आज धनंजय, ज्याच्या केसांची वेणी बांधलेली आहे.
यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि । आधारः सर्वविद्यानां यो धारयति कुण्डले ।। 93
ज्याच्यात सर्व दिव्य अस्त्रे वसतात, जो महान आत्मा आणि सर्व विद्या ज्याचा आधार आहे, तोच हा कुंडले घालणारा आहे.
यं वै राजसहस्राणि तेजसाऽप्रतिमं भुवि । समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महोर्मयः ।। 94
ज्याच्या तेजाला या पृथ्वीवरील हजारो राजे युद्धात जिंकू शकले नाहीत, जसे मोठ्या लाटा काठ ओलांडू शकत नाहीत.
सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 95
हा तरुण, जो राजा विराटाच्या कन्यांमध्ये नर्तक म्हणून वावरतो, वेष बदलून कन्यांच्या सेवेत आहे.
यस्य स्म रथनिर्घोषात्समकम्पत मेदिनी। सपर्वतवनाकाशा सहस्थावरजङ्गमा ।। 96
ज्याच्या रथाचा गजर ऐकून पर्वत, वन, आकाश आणि स्थावर-जंगमांसह संपूर्ण पृथ्वी थरथर कापायची.
यस्मिञ्जाते महेष्वासे कुन्त्याः प्रीतिरवर्धत। न स शोचति मामद्य भीमसेन तवानुजः ।। 97
ज्याच्या जन्माने कुंतीला अपार आनंद झाला, तो भीमसेनाचा लहान भाऊ आज माझ्यासाठी दुःखी होत नाही.
विभूषितमलंकारैः कुण्डलैः परिपातुकैः। कम्बुपाणिमथायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ।। 98
जेव्हा मी त्याला दागिने, कुंडले आणि कडे घालून, शंखासारख्या हातांनी जवळ येताना पाहतो, तेव्हा माझे मन खचते.
वेणीविकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम्। कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा शोकं गच्छति मे मनः ।। 99
वेणी बांधलेला, बलवान धनुर्धारी अर्जुन, कन्यांनी वेढलेला आहे, हे पाहून माझ्या मनात दुःख दाटते.
यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम्। प्रच्छन्नमिव मातङ्गं परिपूर्णं करेणुभिः ।। 100
जेव्हा मी त्याला देवासारखा रूपवान, कन्यांनी वेढलेला, जणू हत्तीणींमध्ये लपलेला हत्ती पाहतो, तेव्हा माझ्या मनात अस्वस्थता निर्माण होते.
मात्स्यं पार्थं च गायन्तं विराटं समुपस्थितम्। पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दृष्ट्वा मुह्यति मे मनः ।। 101
जेव्हा मी पार्थाला, मत्स्य देशातील गायक म्हणून, विराटासमोर गाणे गाताना आणि वाद्यांच्या मधोमध उभा असताना पाहतो, तेव्हा माझे मन गोंधळते.