एनं सुस्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः। सुप्तं प्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।। 62
अनेक मधुर आवाज असलेले सूत आणि मागध, सुंदर रत्नांच्या कुंडल्या घालून, सकाळी त्याला गाण्याने उठवत असत.
[सहस्रं वालखिल्यानां सहस्रमुदवासिनाम्। सहस्रमश्मकुट्टानां सहस्रं वायुभोजिनाम् ।। 63
एक हजार वालखिल्य ऋषी, एक हजार उदवासीन, एक हजार दगड फोडणारे आणि एक हजार वायुभक्षी — असे त्याच्याकडे होते.
सहस्रं मुनिपत्नीनां सहस्रं ब्रह्मचारिणाम्। सहस्रं मौनशीलानां सहस्रं गृहमेधिनाम् ।। 64
एक हजार ऋषिपत्न्या, एक हजार ब्रह्मचारी, एक हजार मौन धारण करणारे आणि एक हजार गृहस्थ त्याच्याकडे होते.
हंसाः परमहंसाश्च योगिनश्च द्विजातयः। कुटीरकाः परिव्राजो ये चान्ये वनचारिणः ।। 65
हंस, परमहंस, योगी, द्विज, झोपडीत राहणारे, संन्यासी आणि इतर वनात फिरणारे त्याच्याकडे येत.
संविभक्तात्मकाश्चैव बहवश्चोर्ध्वरेतसः । चतुर्वेदविदो विप्राः शिक्षामीमांसपारगाः । क्रमपाठाश्च ये विप्राः सामाध्यायनिकाश्च ये ।। 66 ।।]
अनेक संयमी, उन्नत ब्रह्मचर्य असणारे, चारही वेद जाणणारे, शिक्षण आणि विचारात पारंगत, पाठांतर करणारे आणि सामवेद गाणारे ब्राह्मण त्याच्याकडे होते.
सहस्रमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः। तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैरुपास्थिताः ।। 67
एक हजार तपस्वी आणि विद्वान ऋषी नेहमी त्याच्या सभेत बसत आणि सर्व सुखांनी त्यांना वावरण्याची सोय असे.
अन्धान्वृद्धाननाथांस्तु सर्वराष्ट्रेषु दुःखितान्। बिभर्त्यन्नार्थिनो नित्यमानृशंस्याद्युधिष्ठिरः ।। 68
युधिष्ठिर नेहमी सर्व राज्यांतील आंधळे, वृद्ध, अनाथ आणि दुःखी लोकांना दयाळूपणे अन्न देऊन सांभाळत असे.
स एष निलयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः। सभायां विनतो राज्ञः कङ्को नाम युधिष्ठिरः ।। 69
तोच युधिष्ठिर आता मत्स्यराजाच्या सेवेत, सभेत नम्रपणे बसलेला, कंक नावाने ओळखला जातो.
इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः। आसन्बलिकराः सर्वे सोन्येभ्यो भृतिमिच्छति ।। 70
इंद्रप्रस्थात राहात असताना सर्व राजे त्याला कर देत असत; आता मात्र तो इतरांकडून मजुरी मागतो.
पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः। स वशे विवशो राज्ञां परेषामद्य वर्तते ।। 71
पूर्वी पृथ्वीचे सर्व राजे आणि शासक त्याच्या आज्ञेत होते; आता तो दुसऱ्या राजांच्या अधीन आहे.
संप्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां रश्मिवानिव तेजसा। सोद्य राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ।। 72
कधी संपूर्ण पृथ्वी आपल्या तेजाने उजळवणारा युधिष्ठिर, आज विराटराजाच्या सभेत एक तारा बनून बसला आहे.
यमुपासत राजानं सभायामृषिसत्तमाः। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ।। 73
पूर्वी ज्याच्या सभेत श्रेष्ठ ऋषी राजाची सेवा करत, तो पांडव आज इतरांसोबत बसलेला आहे, हे पाहा, पांडवा.
अनवद्यं महाप्राज्ञं जीवितार्थेन संवृतम् । दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।। 74
निष्पाप, बुद्धिमान आणि धर्मनिष्ठ युधिष्ठिर राजाला केवळ जगण्यासाठी इतक्या हालअपेष्टा सहन करताना पाहून, कोणाचंही मन दुःखी न झालं तरच नवल.
उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्नाऽपि च वसुन्धरा। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ।। 75
ज्याचं कधी संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य होतं आणि सभेत सर्व लोक त्याची सेवा करायचे, त्या भारतवंशीय राजाला आज दुसऱ्याची सेवा करताना पाहा.
एवं बहुविदैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत्। शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ।। 76
अनेक प्रकारच्या दुःखांनी छळलेली, जणू कोणीच आधार नाही असं वाटणारी, शोकाच्या समुद्रात बुडालेली मी आहे; भीम, तू मला का पाहत नाहीस?
इदं तु मे दुःखतरं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ।। 77
हे भारत, मी आता तुला जे सांगणार आहे ते माझ्यासाठी आणखी दुःखदायक आहे; मी हे दुःखातून बोलतेय, म्हणून माझ्यावर राग करू नकोस.
शार्दूलैर्महिषैर्नागौरगारे योत्स्यसे सदा। कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलोऽभवत् ।। 78
तू वाघ, म्हशी आणि हत्ती यांच्याशी नेहमी लढतोस, आणि कैकेयीची कन्या ते पाहत असते; तेव्हा मला फार लाज वाटली.
हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम चेष्टां निरीक्ष्य च ।। 79
माझ्या वागण्याकडे पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया हसत होत्या.
तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यभाषत। प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गीं कश्मलाभिहतामिव ।। 80
मग कैकेयीची कन्या उठली आणि सर्व स्त्रियांना उद्देशून बोलली, आणि मला पाहिलं—जिचं रूप निर्दोष आहे, पण जी दुःखाने कोमेजली आहे.
स्नेहात्संवासजादेव तदा वै चारुहासिनी । युध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचति ।। 81
एकत्र राहिल्यामुळे जडलेला स्नेह आणि तिच्या गोड हास्यामुळे, ती या पराक्रमी वीरावर लढताना दया करत होती.
कल्याणरूपा सैरन्ध्री वललश्चापि सुन्दरः। स्त्रीणां चित्तं हि दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ हि मे मतौ ।। 82
सैरंध्री सुंदर आहे आणि वललही देखणा आहे; खरंच, स्त्रियांचं मन समजणं कठीण, पण मला वाटतं दोघेही एकमेकांना शोभतात.
सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवादिनी। अस्मिन्राजकुले चैतौ तुल्यकालनिवासिनौ ।। 83
सैरंध्री नेहमी प्रेमाने बोलते आणि तिच्या सहवासात आनंद मिळतो, आणि तोही; हे दोघं या राजवाड्यात एकाच वेळी राहतात.
इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमजीजपत् । क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य पर्यशङ्कत मां त्वयि ।। 84
ती नेहमी अशीच बोलायची आणि मी रागावलेली दिसली की, माझ्याबद्दल आणि तुझ्याबद्दल तिच्या मनात शंका यायची.
तस्यां तथा ब्रुवन्त्यां तु भीमो भीमपराक्रमः। नोवाच किंचिद्वचनं संरम्भाद्रक्तलोचनः ।। 85
ती असं बोलत असताना, भीम ज्याचा पराक्रम प्रचंड आहे, तो काहीच बोलला नाही; रागाने त्याच्या डोळ्यांत रक्त उतरलं होतं.
ज्ञात्वा-तु रुषितं भीमं द्रौपदी पुनरब्रवीत्। शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 86
भीम रागावलेला पाहून, द्रौपदी पुन्हा म्हणाली: 'युधिष्ठिराच्या दुःखात मी इतकी बुडाले आहे की, मला आता जगावंसं वाटत नाही.'
यंस्तु देवान्मनुष्यांश्च सर्वानेकरथोऽजयत्। सोयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा। आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ।। 87
जो एकाच रथावर बसून देवांना आणि माणसांनाही जिंकला, तोच अर्जुन आता विराट राजाच्या कन्यांसाठी वेष बदलून नर्तक म्हणून बसला आहे, आणि मुलींमध्येच वावरतो.
योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम्। सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ।। 88
ज्याने कधी खांडववनात ज्वलंत अग्नी तृप्त केला, तोच पार्था आज अंतःपुरात जणू विहिरीत लपलेला अग्नी आहे.
यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात्। स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ।। 89
ज्याच्यामुळे शत्रू नेहमी घाबरायचे, तोच पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ धनंजय, आज वेष बदलून जगाच्या उपेक्षेला सामोरा जातो आहे.
यस्यं ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः। षण्डरूपं वहन्तं तं गीतं नृत्तावलम्बनम् । कुर्वन्तमर्जुनं दृष्ट्वा न मे स्वास्थ्यं मनो व्रजेत् ।। 90
ज्याच्या धनुष्याच्या टणत्काराने शत्रू थरथर कापायचे, तोच अर्जुन आज शंढाचा वेष घेऊन मुलींसोबत गातो आणि नाचतो, हे पाहून माझं मन स्वस्थ राहत नाही.
स्त्रियो गीतस्वरात्तस्य मुदिताः पर्युपासते ।। 91
त्याच्या गाण्याच्या सुरांनी आनंदलेली स्त्रिया त्याच्या भोवती गोळा होतात.