भ्रात च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम्। यस्मास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ।। 52
भाऊ, ज्येष्ठाचा, जो वाईट जुगारात गुंतला आहे, त्याचा निषेध कर. त्याच्या कृतीमुळेच मी या अंतहीन दुःखात सापडले.
येषां मुख्यतमो ज्येष्ठो भवेत्तु कुलपांसनः। भ्रातरं परमन्वीयुस्तेऽपि शालीनबुद्धयः ।। 53
ज्यांच्या घरातला प्रमुख, ज्येष्ठच जर कलंकित झाला, तर त्याचे पाठीराखे भाऊ कितीही शहाणे असले तरी त्यांनाही कलंक लागतो.
को हि राज्यं परित्यज्य सपुत्रपशुबान्धवम् । प्रव्रजेत महारण्यमजिनैः परिवारितः ।। 54
राज्य, मुले, गुरे, नातेवाईक सोडून, कोण माणूस हरिणाची कातडी घालून मोठ्या जंगलात भटकायला जाईल?
यदि निष्कसहस्राणि यद्वाऽन्यत्सारवद्धनम् । सायं प्रातरदेविष्यदपि संवत्सरायुतम् ।। 55
दहा हजार सोन्याच्या नाणी किंवा दुसरे मौल्यवान धन, सकाळ-संध्याकाळ मिळाले किंवा दहा हजार वर्षे मिळाले, तरीही—
रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम् । अश्वाश्वतरसङ्घाश्च न जातु क्षयमाव्रजेत्।। 56
सोने, चांदी, वस्त्रे, जनावरांनी जोडलेली वाहने आणि घोडे-मुले यांच्या कळप — हे कधीच संपले नाहीत.
सोयं द्यूतप्रवादेन श्रियश्चैवावरोपितः। तूष्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ।। 57
आता मात्र जुगारामुळे त्याची समृद्धी उलटी झाली आहे; तो गप्प बसून, गोंधळलेल्या माणसासारखा, आपल्या कर्माचा विचार करत आहे.
पुरा दशसहस्राणि दन्तिनां वाजिनामपि। यं यान्तमनुयान्ति स्म सोयं द्यूतेन जीवति ।। 58
पूर्वी त्याच्या मागे दहा हजार हत्ती आणि घोडे जात असत; आता तो जुगारावरच जगतो.
तथा शतसहस्राणि स्त्रीणाममिततेजसाम्। उपासते स्म राजानमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ।। 59
तसंच, इंद्रप्रस्थात युधिष्ठिर राजाला लाखो तेजस्वी स्त्रिया सेवा करत असत.
शतं दासीसहस्राणां यस्य नित्यं महानसे। पात्रहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ।। 60
त्याच्या स्वयंपाकघरात नेहमी एक लाख दासी हातात ताट घेऊन, दिवस-रात्र पाहुण्यांना जेवू घालत असत.
एष निष्कसहस्राणि दत्त्वा प्रातर्दिनेदिने । द्यूतजेन ह्यनर्थेन महता समुपावृतः ।। 61
तो रोज सकाळी हजारो सोन्याच्या नाणी देत असे, पण आता जुगारामुळे मोठ्या संकटात सापडला आहे.
एनं सुस्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः। सुप्तं प्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।। 62
अनेक मधुर आवाज असलेले सूत आणि मागध, सुंदर रत्नांच्या कुंडल्या घालून, सकाळी त्याला गाण्याने उठवत असत.
[सहस्रं वालखिल्यानां सहस्रमुदवासिनाम्। सहस्रमश्मकुट्टानां सहस्रं वायुभोजिनाम् ।। 63
एक हजार वालखिल्य ऋषी, एक हजार उदवासीन, एक हजार दगड फोडणारे आणि एक हजार वायुभक्षी — असे त्याच्याकडे होते.
सहस्रं मुनिपत्नीनां सहस्रं ब्रह्मचारिणाम्। सहस्रं मौनशीलानां सहस्रं गृहमेधिनाम् ।। 64
एक हजार ऋषिपत्न्या, एक हजार ब्रह्मचारी, एक हजार मौन धारण करणारे आणि एक हजार गृहस्थ त्याच्याकडे होते.
हंसाः परमहंसाश्च योगिनश्च द्विजातयः। कुटीरकाः परिव्राजो ये चान्ये वनचारिणः ।। 65
हंस, परमहंस, योगी, द्विज, झोपडीत राहणारे, संन्यासी आणि इतर वनात फिरणारे त्याच्याकडे येत.
संविभक्तात्मकाश्चैव बहवश्चोर्ध्वरेतसः । चतुर्वेदविदो विप्राः शिक्षामीमांसपारगाः । क्रमपाठाश्च ये विप्राः सामाध्यायनिकाश्च ये ।। 66 ।।]
अनेक संयमी, उन्नत ब्रह्मचर्य असणारे, चारही वेद जाणणारे, शिक्षण आणि विचारात पारंगत, पाठांतर करणारे आणि सामवेद गाणारे ब्राह्मण त्याच्याकडे होते.
सहस्रमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः। तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैरुपास्थिताः ।। 67
एक हजार तपस्वी आणि विद्वान ऋषी नेहमी त्याच्या सभेत बसत आणि सर्व सुखांनी त्यांना वावरण्याची सोय असे.
अन्धान्वृद्धाननाथांस्तु सर्वराष्ट्रेषु दुःखितान्। बिभर्त्यन्नार्थिनो नित्यमानृशंस्याद्युधिष्ठिरः ।। 68
युधिष्ठिर नेहमी सर्व राज्यांतील आंधळे, वृद्ध, अनाथ आणि दुःखी लोकांना दयाळूपणे अन्न देऊन सांभाळत असे.
स एष निलयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः। सभायां विनतो राज्ञः कङ्को नाम युधिष्ठिरः ।। 69
तोच युधिष्ठिर आता मत्स्यराजाच्या सेवेत, सभेत नम्रपणे बसलेला, कंक नावाने ओळखला जातो.
इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः। आसन्बलिकराः सर्वे सोन्येभ्यो भृतिमिच्छति ।। 70
इंद्रप्रस्थात राहात असताना सर्व राजे त्याला कर देत असत; आता मात्र तो इतरांकडून मजुरी मागतो.
पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः। स वशे विवशो राज्ञां परेषामद्य वर्तते ।। 71
पूर्वी पृथ्वीचे सर्व राजे आणि शासक त्याच्या आज्ञेत होते; आता तो दुसऱ्या राजांच्या अधीन आहे.
संप्राप्य पृथिवीं कृत्स्नां रश्मिवानिव तेजसा। सोद्य राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ।। 72
कधी संपूर्ण पृथ्वी आपल्या तेजाने उजळवणारा युधिष्ठिर, आज विराटराजाच्या सभेत एक तारा बनून बसला आहे.
यमुपासत राजानं सभायामृषिसत्तमाः। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ।। 73
पूर्वी ज्याच्या सभेत श्रेष्ठ ऋषी राजाची सेवा करत, तो पांडव आज इतरांसोबत बसलेला आहे, हे पाहा, पांडवा.
अनवद्यं महाप्राज्ञं जीवितार्थेन संवृतम् । दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।। 74
निष्पाप, बुद्धिमान आणि धर्मनिष्ठ युधिष्ठिर राजाला केवळ जगण्यासाठी इतक्या हालअपेष्टा सहन करताना पाहून, कोणाचंही मन दुःखी न झालं तरच नवल.
उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्नाऽपि च वसुन्धरा। तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ।। 75
ज्याचं कधी संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य होतं आणि सभेत सर्व लोक त्याची सेवा करायचे, त्या भारतवंशीय राजाला आज दुसऱ्याची सेवा करताना पाहा.
एवं बहुविदैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत्। शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ।। 76
अनेक प्रकारच्या दुःखांनी छळलेली, जणू कोणीच आधार नाही असं वाटणारी, शोकाच्या समुद्रात बुडालेली मी आहे; भीम, तू मला का पाहत नाहीस?
इदं तु मे दुःखतरं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ।। 77
हे भारत, मी आता तुला जे सांगणार आहे ते माझ्यासाठी आणखी दुःखदायक आहे; मी हे दुःखातून बोलतेय, म्हणून माझ्यावर राग करू नकोस.
शार्दूलैर्महिषैर्नागौरगारे योत्स्यसे सदा। कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलोऽभवत् ।। 78
तू वाघ, म्हशी आणि हत्ती यांच्याशी नेहमी लढतोस, आणि कैकेयीची कन्या ते पाहत असते; तेव्हा मला फार लाज वाटली.
हसन्त्यन्तःपुरे नार्यो मम चेष्टां निरीक्ष्य च ।। 79
माझ्या वागण्याकडे पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया हसत होत्या.
तत उत्थाय कैकेयी सर्वास्ताः प्रत्यभाषत। प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गीं कश्मलाभिहतामिव ।। 80
मग कैकेयीची कन्या उठली आणि सर्व स्त्रियांना उद्देशून बोलली, आणि मला पाहिलं—जिचं रूप निर्दोष आहे, पण जी दुःखाने कोमेजली आहे.
स्नेहात्संवासजादेव तदा वै चारुहासिनी । युध्यमानं महावीर्यमिमं समनुशोचति ।। 81
एकत्र राहिल्यामुळे जडलेला स्नेह आणि तिच्या गोड हास्यामुळे, ती या पराक्रमी वीरावर लढताना दया करत होती.