वनवासगता चाहं सैन्धवेन दुरात्मना। परामृष्टा द्वितीयं च सोद्रुमुत्सहते तु का ।। 32
वनवासात असताना त्या दुष्ट सैंधवाने पुन्हा मला छळलं; दुसऱ्यांदा असं सहन कोण करू शकेल?
पद्भ्यां पर्यचरं चाहं देशान्विषमसंस्थितान् । दुर्गाञ्श्वापदसंकीर्णांस्त्वयि जीवति पाण्डवे ।। 33
तू जिवंत असताना, मी पायी चालत कठीण प्रदेशात, हिंस्र प्राण्यांनी भरलेल्या धोकादायक जागांमध्ये फिरले.
ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना। इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका। परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपरायणा ।। 34
मग बाराव्या वर्षी, वनातील कंदमुळे आणि फळं खाऊन मी या नगरीत आले, सुदेष्णेची दासी म्हणून राहिले, आणि सत्य-धर्माला धरून दुसऱ्या स्त्रीची सेवा केली.
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्। नित्यं पिषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ।। 35
मी दररोज गोशीर्षक, पद्मक, हरिश्यामा आणि चंदन हे विराट राजासाठी दळते, पांडवा, तू जिवंत असताना.
साऽहं बहूनिः दुःखानि गणयामि न ते कृते ।। 36
मी खूप दु:खं सोसली, पण तुझ्या साठी ती मोजत नाही.
मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः। कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ।। 37
मत्स्यराजाच्या समोर, त्या धूर्ताच्या डोळ्यांसमोर, कीचकाने मला पायाने स्पर्श केला; माझ्यासारखी कोण स्त्री असं सहन करूनही जगली असती?
एवं बहुविधैर्दुःखैः क्लिश्यमाना च पाण्डव । न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ।। 38
कुंतीपुत्रा, मी इतक्या प्रकारच्या दुःखांनी त्रस्त झाले आहे, तरीही तू मला समजून घेत नाहीस. माझ्या जगण्याचा काय उपयोग?
द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा। अग्निकुण्डात्समुद्भूता नोर्व्यां जातु चराम्यहम् ।। 39
मी द्रुपदाची मुलगी आणि धृष्टद्युम्नाची लहान बहीण आहे. मी अग्निकुंडातून जन्मले, कधीही पृथ्वीवर भटकले नाही.
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं ग्रीवां बद्ध्वा जले म्रिये। विषमालेड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलं ।। 40
जर तू कीचकाचा वध केला नाहीस, तर मी गळ्यात दोरी बांधून पाण्यात जीव देईन, किंवा विष प्राशन करीन, नाहीतर अग्नीत उडी घेईन.
आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमारुह्य वा पते । शस्त्रेणाङ्गं च भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ।। 41
मी स्वतःला संपवीन, झाडावरून उडी घेऊन किंवा शस्त्राने आपले शरीर फोडून. माझ्या जगण्याचा काय अर्थ?
योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत। सेनानीः पुरुषव्याघ्र स्यालः परमदुर्मतिः ।। 42
हा कीचक, हे भारत, राजा विराटाचा सेनापती आहे, बहिणीचा नवरा असून अत्यंत वाईट मनाचा आहे.
स मां सैरन्ध्रिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि। नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ।। 43
मी राजवाड्यात सैरंध्रीच्या वेषात राहत असताना, तो दुष्ट मनाचा नेहमीच मला म्हणतो, 'माझी पत्नी हो.'
तेनैवमुच्यमानाया वधार्हेणारिसूदन। कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते ।। 44
असा मृत्यूलायक माणूस मला असे बोलतो, शत्रूंचा नाश करणारा, तेव्हा माझे हृदय जणू पिकलेले फळ काळाने फुटते तसे तुटून जाते.
शरणं भव कौन्तेय मा स्म गच्छे युधिष्ठिरम्। निरुद्योगं निरामर्षं निर्वीर्यमरिमर्दन ।। 45
कुंतीपुत्रा, तूच माझे आश्रय हो. शत्रूंचा नाश करणारा, कृपया युधिष्ठिराकडे जाऊ नको, जो निष्क्रिय, क्रोधरहित आणि शक्तिहीन आहे.
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।। 46
कुठल्याही सधवा स्त्रीने असा मुलगा जन्माला घालू नये.
विजानामि तवामर्षं बलं वीर्यं च पाण्डव। ततोऽहं परिदेवामि चाग्रतस्ते महाबल ।। 47
पांडवा, मला तुझा राग, बळ आणि शौर्य माहित आहे. म्हणूनच मी तुझ्यासमोर दुःख व्यक्त करते, महाबळवान.
यथा यूथपतिर्मत्तः कुञ्जरः षाष्टिहायनः। भूमौ निपतितं बिल्वं पद्भ्यमाक्रम्य पीडयेत् ।। 48
जसा साठ वर्षांचा उन्मत्त हत्ती जमिनीवर पडलेल्या बेलफळाला पायाखाली तुडवतो—
तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले। वामेन पुरुषव्याघ्र मर्द मादेन पाण्डव ।। 49
तसंच, पुरुषसिंहा, त्याचं डोकं जमिनीवर आपट आणि डाव्या हाताने रागाने त्याला चिरड, पांडवा.
स चेदुद्यन्तमादित्यं प्रातरुत्थाय पश्यति। कीचकः शर्वरीं व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 50
जर कीचक सकाळी उठून उगवता सूर्य आणि गेलेली रात्र पाहतो, तर मी जगू शकणार नाही.
शापितोसि मम प्राणैः सुकृतेनार्जुनस्य च। युधिष्ठिरस्य पादाभ्यां यमयोर्जीवितेन च। कीचकस्य वधं नाद्य प्रतिजानासि भारत ।। 51
तू माझ्या प्राणांनी, अर्जुनाच्या पुण्याने, युधिष्ठिराच्या पायांनी आणि दोन्ही भावांच्या जीवावर बांधील आहेस. भारत, जर आज तू कीचकाचा वध करण्याची प्रतिज्ञा घेतली नाहीस—
भ्रात च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम्। यस्मास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ।। 52
भाऊ, ज्येष्ठाचा, जो वाईट जुगारात गुंतला आहे, त्याचा निषेध कर. त्याच्या कृतीमुळेच मी या अंतहीन दुःखात सापडले.
येषां मुख्यतमो ज्येष्ठो भवेत्तु कुलपांसनः। भ्रातरं परमन्वीयुस्तेऽपि शालीनबुद्धयः ।। 53
ज्यांच्या घरातला प्रमुख, ज्येष्ठच जर कलंकित झाला, तर त्याचे पाठीराखे भाऊ कितीही शहाणे असले तरी त्यांनाही कलंक लागतो.
को हि राज्यं परित्यज्य सपुत्रपशुबान्धवम् । प्रव्रजेत महारण्यमजिनैः परिवारितः ।। 54
राज्य, मुले, गुरे, नातेवाईक सोडून, कोण माणूस हरिणाची कातडी घालून मोठ्या जंगलात भटकायला जाईल?
यदि निष्कसहस्राणि यद्वाऽन्यत्सारवद्धनम् । सायं प्रातरदेविष्यदपि संवत्सरायुतम् ।। 55
दहा हजार सोन्याच्या नाणी किंवा दुसरे मौल्यवान धन, सकाळ-संध्याकाळ मिळाले किंवा दहा हजार वर्षे मिळाले, तरीही—
रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम् । अश्वाश्वतरसङ्घाश्च न जातु क्षयमाव्रजेत्।। 56
सोने, चांदी, वस्त्रे, जनावरांनी जोडलेली वाहने आणि घोडे-मुले यांच्या कळप — हे कधीच संपले नाहीत.
सोयं द्यूतप्रवादेन श्रियश्चैवावरोपितः। तूष्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ।। 57
आता मात्र जुगारामुळे त्याची समृद्धी उलटी झाली आहे; तो गप्प बसून, गोंधळलेल्या माणसासारखा, आपल्या कर्माचा विचार करत आहे.
पुरा दशसहस्राणि दन्तिनां वाजिनामपि। यं यान्तमनुयान्ति स्म सोयं द्यूतेन जीवति ।। 58
पूर्वी त्याच्या मागे दहा हजार हत्ती आणि घोडे जात असत; आता तो जुगारावरच जगतो.
तथा शतसहस्राणि स्त्रीणाममिततेजसाम्। उपासते स्म राजानमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ।। 59
तसंच, इंद्रप्रस्थात युधिष्ठिर राजाला लाखो तेजस्वी स्त्रिया सेवा करत असत.
शतं दासीसहस्राणां यस्य नित्यं महानसे। पात्रहस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ।। 60
त्याच्या स्वयंपाकघरात नेहमी एक लाख दासी हातात ताट घेऊन, दिवस-रात्र पाहुण्यांना जेवू घालत असत.
एष निष्कसहस्राणि दत्त्वा प्रातर्दिनेदिने । द्यूतजेन ह्यनर्थेन महता समुपावृतः ।। 61
तो रोज सकाळी हजारो सोन्याच्या नाणी देत असे, पण आता जुगारामुळे मोठ्या संकटात सापडला आहे.