शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम्। गच्छ वै शयनायैव यावदन्यो न बुध्यते ।। 22
जे काही तुला बोलायचं आहे, जे काम करायचं आहे ते पटकन सांग, आणि मग दुसऱ्यांना कळायच्या आधी झोपायला जा.
सा लञ्जमाना भीता च अधोमुखमुखी ततः। नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ।। 23
ती लाजली, घाबरली, डोळे खाली घालून बसली आणि अश्रूंनी डोळे भरलेले, तिने एकही शब्द उच्चारला नाही.
अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो बली वृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः। प्रब्रूहि किं ते करवाणि सुन्दरि प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ।। 24
मग बलवान, भीमपराक्रमी, पांडवांमध्ये मान्य असलेला वृकोदर म्हणाला, 'सुंदरी, प्रियेस, हत्तीच्या चालीसारखी चालणाऱ्या, तुला काय हवंय ते सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?'
अशोच्यता कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः। जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां भीमानुपृच्छसि ।। 25
जिचा नवरा युधिष्ठिर आहे, तिला दु:ख कसले? भीमा, सर्व दु:खं माहिती असूनही, तू मला का विचारतोस?
यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत्। सभायां परिषन्मध्ये तन्मे मर्माणि कृन्तति ।। 26
त्या वेळी प्रतीकामीने मला दासी म्हणत सर्वांच्या समोर सभेत आणलं, ते अजूनही माझ्या मनाला वेदना देतं.
विकृष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि। दुःशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ।। 27
हस्तिनापूरच्या राजसभेत दु:शासनाने मला केसांनी ओढलं, मी रजस्वला असताना सगळ्यांसमोर मला अपमानित केलं.
क्षत्रियैस्तत्र कर्णाद्यैर्दृष्टा दुर्योधनेन च। श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विदुरेण च धीमता। द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप ।। 28
त्या वेळी कर्णादी क्षत्रियांनी, दुर्योधनाने, माझ्या सासऱ्यांनी, भीष्म, विदुर या ज्ञानीजनांनी, द्रोण आणि कृप या पराक्रमींनी मला पाहिलं.
साऽहं श्वशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पाण्डव। केशे गृहीत्वा च सभां नीता जीवति वै त्वयि ।। 29
मी, माझ्या सासऱ्यांच्या आणि भावांच्या मध्ये, तुझ्या जिवंत असतानाही, केसांनी धरून सभेत नेली गेले.
विप्रयुक्ता ततश्चाहं वने राज्याद्वनं गता। साऽहं वने दुर्वसतिं वसती त्वध्वकर्शिता । जटासुरपरिक्लेशात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ।। 30
राज्य गमावून मी वनात गेले; तिथे अनेक हालअपेष्टा सहन केल्या, जटासुर या तपस्व्याच्या छळामुळे मोठं भय अनुभवलं.
पार्थिवस्य सुता नाम कानु जीवेन मादृशी । अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो।। 31
राजाच्या मुलीपैकी, माझ्यासारखी कोण जगली असती, ज्याने इतकं मोठं दु:ख भोगलं, द्रौपदी सोडून?
वनवासगता चाहं सैन्धवेन दुरात्मना। परामृष्टा द्वितीयं च सोद्रुमुत्सहते तु का ।। 32
वनवासात असताना त्या दुष्ट सैंधवाने पुन्हा मला छळलं; दुसऱ्यांदा असं सहन कोण करू शकेल?
पद्भ्यां पर्यचरं चाहं देशान्विषमसंस्थितान् । दुर्गाञ्श्वापदसंकीर्णांस्त्वयि जीवति पाण्डवे ।। 33
तू जिवंत असताना, मी पायी चालत कठीण प्रदेशात, हिंस्र प्राण्यांनी भरलेल्या धोकादायक जागांमध्ये फिरले.
ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना। इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका। परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपरायणा ।। 34
मग बाराव्या वर्षी, वनातील कंदमुळे आणि फळं खाऊन मी या नगरीत आले, सुदेष्णेची दासी म्हणून राहिले, आणि सत्य-धर्माला धरून दुसऱ्या स्त्रीची सेवा केली.
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्। नित्यं पिषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ।। 35
मी दररोज गोशीर्षक, पद्मक, हरिश्यामा आणि चंदन हे विराट राजासाठी दळते, पांडवा, तू जिवंत असताना.
साऽहं बहूनिः दुःखानि गणयामि न ते कृते ।। 36
मी खूप दु:खं सोसली, पण तुझ्या साठी ती मोजत नाही.
मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः। कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ।। 37
मत्स्यराजाच्या समोर, त्या धूर्ताच्या डोळ्यांसमोर, कीचकाने मला पायाने स्पर्श केला; माझ्यासारखी कोण स्त्री असं सहन करूनही जगली असती?
एवं बहुविधैर्दुःखैः क्लिश्यमाना च पाण्डव । न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ।। 38
कुंतीपुत्रा, मी इतक्या प्रकारच्या दुःखांनी त्रस्त झाले आहे, तरीही तू मला समजून घेत नाहीस. माझ्या जगण्याचा काय उपयोग?
द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा। अग्निकुण्डात्समुद्भूता नोर्व्यां जातु चराम्यहम् ।। 39
मी द्रुपदाची मुलगी आणि धृष्टद्युम्नाची लहान बहीण आहे. मी अग्निकुंडातून जन्मले, कधीही पृथ्वीवर भटकले नाही.
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं ग्रीवां बद्ध्वा जले म्रिये। विषमालेड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलं ।। 40
जर तू कीचकाचा वध केला नाहीस, तर मी गळ्यात दोरी बांधून पाण्यात जीव देईन, किंवा विष प्राशन करीन, नाहीतर अग्नीत उडी घेईन.
आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमारुह्य वा पते । शस्त्रेणाङ्गं च भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ।। 41
मी स्वतःला संपवीन, झाडावरून उडी घेऊन किंवा शस्त्राने आपले शरीर फोडून. माझ्या जगण्याचा काय अर्थ?
योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत। सेनानीः पुरुषव्याघ्र स्यालः परमदुर्मतिः ।। 42
हा कीचक, हे भारत, राजा विराटाचा सेनापती आहे, बहिणीचा नवरा असून अत्यंत वाईट मनाचा आहे.
स मां सैरन्ध्रिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि। नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ।। 43
मी राजवाड्यात सैरंध्रीच्या वेषात राहत असताना, तो दुष्ट मनाचा नेहमीच मला म्हणतो, 'माझी पत्नी हो.'
तेनैवमुच्यमानाया वधार्हेणारिसूदन। कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते ।। 44
असा मृत्यूलायक माणूस मला असे बोलतो, शत्रूंचा नाश करणारा, तेव्हा माझे हृदय जणू पिकलेले फळ काळाने फुटते तसे तुटून जाते.
शरणं भव कौन्तेय मा स्म गच्छे युधिष्ठिरम्। निरुद्योगं निरामर्षं निर्वीर्यमरिमर्दन ।। 45
कुंतीपुत्रा, तूच माझे आश्रय हो. शत्रूंचा नाश करणारा, कृपया युधिष्ठिराकडे जाऊ नको, जो निष्क्रिय, क्रोधरहित आणि शक्तिहीन आहे.
मा स्म सीमन्तिनी काचिञ्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।। 46
कुठल्याही सधवा स्त्रीने असा मुलगा जन्माला घालू नये.
विजानामि तवामर्षं बलं वीर्यं च पाण्डव। ततोऽहं परिदेवामि चाग्रतस्ते महाबल ।। 47
पांडवा, मला तुझा राग, बळ आणि शौर्य माहित आहे. म्हणूनच मी तुझ्यासमोर दुःख व्यक्त करते, महाबळवान.
यथा यूथपतिर्मत्तः कुञ्जरः षाष्टिहायनः। भूमौ निपतितं बिल्वं पद्भ्यमाक्रम्य पीडयेत् ।। 48
जसा साठ वर्षांचा उन्मत्त हत्ती जमिनीवर पडलेल्या बेलफळाला पायाखाली तुडवतो—
तथैव च शिरस्तस्य निपात्य धरणीतले। वामेन पुरुषव्याघ्र मर्द मादेन पाण्डव ।। 49
तसंच, पुरुषसिंहा, त्याचं डोकं जमिनीवर आपट आणि डाव्या हाताने रागाने त्याला चिरड, पांडवा.
स चेदुद्यन्तमादित्यं प्रातरुत्थाय पश्यति। कीचकः शर्वरीं व्युष्टां नाहं जीवितुमुत्सहे ।। 50
जर कीचक सकाळी उठून उगवता सूर्य आणि गेलेली रात्र पाहतो, तर मी जगू शकणार नाही.
शापितोसि मम प्राणैः सुकृतेनार्जुनस्य च। युधिष्ठिरस्य पादाभ्यां यमयोर्जीवितेन च। कीचकस्य वधं नाद्य प्रतिजानासि भारत ।। 51
तू माझ्या प्राणांनी, अर्जुनाच्या पुण्याने, युधिष्ठिराच्या पायांनी आणि दोन्ही भावांच्या जीवावर बांधील आहेस. भारत, जर आज तू कीचकाचा वध करण्याची प्रतिज्ञा घेतली नाहीस—