वीणेव मधुरालापा स्वरं गान्धारमाश्रिता। अभ्यभाषत पाञ्चाली कौरवं पाण्डुनन्दनम् ।। 12
गंधार स्वरात गाणाऱ्या वीणेप्रमाणे मधुर बोलणारी पाञ्चाली, पांडवांचा पुत्र असलेल्या कौरवाला बोलू लागली.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन मृतो यथा। न मृतः स हि पापीयान्भार्यामालम्ब्य जीवति ।। 13
उठ, उठ! भीमसेना, तू मेल्यासारखा का झोपलास? तो दुष्ट अजूनही जिवंत आहे, कारण तो आपल्या पत्नीला धरून जगतो.
तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि । तत्कर्मं कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे ।। 14
तो सर्वात पापी, माझा शत्रू, सेनापती अजूनही जिवंत आहे आणि त्याने आज ते कृत्य केलं, तरीसुद्धा तू कसा झोपू शकतोस?
सुखसुप्तश्च तं शब्दं निशम्य स वृकोदरः। संवेदितः कुरुश्रेष्ठः तोत्रैरिव महागजः ।। 15
भीम, सुखाने झोपलेला असताना, तो आवाज ऐकून जागा झाला. कुरुकुळातील श्रेष्ठ, वृषकोदर, जणू मोठ्या हत्तीला टोचणी लागावी तसा भानावर आला.
स वै विहाय शयनं यस्मिन्सुप्तः प्रबोधितः। उदतिष्ठदमेयात्मा पर्यङ्के सोत्तरच्छदे ।। 16
झोपेतून जागा झाल्यावर, तो दुर्जेय मनाचा भीम आपला पलंग आणि त्यावरचं आवरण सोडून उठला.
उपवेश्य च दुर्धर्पः पाञ्चालकुलवर्धनीम्। अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ।। 17
मग त्या अभिमानी आणि पाञ्चाल वंश वाढवणाऱ्या राजकन्येला बसवून, भीमाने आपल्या प्रिय कौरव राणीला बोलायला सुरुवात केली.
केनार्थेन च संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम्। न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा त्वमभिलक्ष्यसे ।। 18
तू इतक्या घाईने माझ्याजवळ कशासाठी आलीस? तुझा चेहरा नेहमीसारखा नाही, तू खूपच कृश दिसतेस.
प्रकाशं यदि वा गुह्यं सर्वमाख्यातुमर्हसि। आचक्ष्व त्वमशेषेण सर्वं विद्यामहं यथा ।। 19
ते स्पष्ट असो किंवा गुप्त, तुला सगळं मला सांगावं लागेल. सगळं सांग, म्हणजे मला सर्व काही समजेल.
सुखं वा यदि वा दुःखं शुभं वा यदि वाऽशुभम्। यद्यप्यसुकरं कर्म कृतमित्यवधारय ।। 20
सुख असो वा दु:ख असो, शुभ असो वा अशुभ असो, काम कितीही कठीण असो, ते पूर्ण झालं असं समजावं.
अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु। अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयामि पुनः पुनः ।। 21
कृष्णे, तुझ्या सर्व कामांत फक्त मीच तुला खऱ्या अर्थाने साथ देईन; संकटाच्या वेळी मी तुला पुन्हा पुन्हा वाचवीन.
शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम्। गच्छ वै शयनायैव यावदन्यो न बुध्यते ।। 22
जे काही तुला बोलायचं आहे, जे काम करायचं आहे ते पटकन सांग, आणि मग दुसऱ्यांना कळायच्या आधी झोपायला जा.
सा लञ्जमाना भीता च अधोमुखमुखी ततः। नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ।। 23
ती लाजली, घाबरली, डोळे खाली घालून बसली आणि अश्रूंनी डोळे भरलेले, तिने एकही शब्द उच्चारला नाही.
अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो बली वृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः। प्रब्रूहि किं ते करवाणि सुन्दरि प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ।। 24
मग बलवान, भीमपराक्रमी, पांडवांमध्ये मान्य असलेला वृकोदर म्हणाला, 'सुंदरी, प्रियेस, हत्तीच्या चालीसारखी चालणाऱ्या, तुला काय हवंय ते सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?'
अशोच्यता कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः। जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां भीमानुपृच्छसि ।। 25
जिचा नवरा युधिष्ठिर आहे, तिला दु:ख कसले? भीमा, सर्व दु:खं माहिती असूनही, तू मला का विचारतोस?
यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत्। सभायां परिषन्मध्ये तन्मे मर्माणि कृन्तति ।। 26
त्या वेळी प्रतीकामीने मला दासी म्हणत सर्वांच्या समोर सभेत आणलं, ते अजूनही माझ्या मनाला वेदना देतं.
विकृष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि। दुःशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ।। 27
हस्तिनापूरच्या राजसभेत दु:शासनाने मला केसांनी ओढलं, मी रजस्वला असताना सगळ्यांसमोर मला अपमानित केलं.
क्षत्रियैस्तत्र कर्णाद्यैर्दृष्टा दुर्योधनेन च। श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विदुरेण च धीमता। द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप ।। 28
त्या वेळी कर्णादी क्षत्रियांनी, दुर्योधनाने, माझ्या सासऱ्यांनी, भीष्म, विदुर या ज्ञानीजनांनी, द्रोण आणि कृप या पराक्रमींनी मला पाहिलं.
साऽहं श्वशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पाण्डव। केशे गृहीत्वा च सभां नीता जीवति वै त्वयि ।। 29
मी, माझ्या सासऱ्यांच्या आणि भावांच्या मध्ये, तुझ्या जिवंत असतानाही, केसांनी धरून सभेत नेली गेले.
विप्रयुक्ता ततश्चाहं वने राज्याद्वनं गता। साऽहं वने दुर्वसतिं वसती त्वध्वकर्शिता । जटासुरपरिक्लेशात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ।। 30
राज्य गमावून मी वनात गेले; तिथे अनेक हालअपेष्टा सहन केल्या, जटासुर या तपस्व्याच्या छळामुळे मोठं भय अनुभवलं.
पार्थिवस्य सुता नाम कानु जीवेन मादृशी । अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो।। 31
राजाच्या मुलीपैकी, माझ्यासारखी कोण जगली असती, ज्याने इतकं मोठं दु:ख भोगलं, द्रौपदी सोडून?
वनवासगता चाहं सैन्धवेन दुरात्मना। परामृष्टा द्वितीयं च सोद्रुमुत्सहते तु का ।। 32
वनवासात असताना त्या दुष्ट सैंधवाने पुन्हा मला छळलं; दुसऱ्यांदा असं सहन कोण करू शकेल?
पद्भ्यां पर्यचरं चाहं देशान्विषमसंस्थितान् । दुर्गाञ्श्वापदसंकीर्णांस्त्वयि जीवति पाण्डवे ।। 33
तू जिवंत असताना, मी पायी चालत कठीण प्रदेशात, हिंस्र प्राण्यांनी भरलेल्या धोकादायक जागांमध्ये फिरले.
ततोऽहं द्वादशे वर्षे वन्यमूलफलाशना। इदं पुरमनुप्राप्ता सुदेष्णापरिचारिका। परस्त्रियमुपातिष्ठे सत्यधर्मपरायणा ।। 34
मग बाराव्या वर्षी, वनातील कंदमुळे आणि फळं खाऊन मी या नगरीत आले, सुदेष्णेची दासी म्हणून राहिले, आणि सत्य-धर्माला धरून दुसऱ्या स्त्रीची सेवा केली.
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्। नित्यं पिषे विराटस्य त्वयि जीवति पाण्डव ।। 35
मी दररोज गोशीर्षक, पद्मक, हरिश्यामा आणि चंदन हे विराट राजासाठी दळते, पांडवा, तू जिवंत असताना.
साऽहं बहूनिः दुःखानि गणयामि न ते कृते ।। 36
मी खूप दु:खं सोसली, पण तुझ्या साठी ती मोजत नाही.
मत्स्यराजसमक्षं तु तस्य धूर्तस्य पश्यतः। कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ।। 37
मत्स्यराजाच्या समोर, त्या धूर्ताच्या डोळ्यांसमोर, कीचकाने मला पायाने स्पर्श केला; माझ्यासारखी कोण स्त्री असं सहन करूनही जगली असती?
एवं बहुविधैर्दुःखैः क्लिश्यमाना च पाण्डव । न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ।। 38
कुंतीपुत्रा, मी इतक्या प्रकारच्या दुःखांनी त्रस्त झाले आहे, तरीही तू मला समजून घेत नाहीस. माझ्या जगण्याचा काय उपयोग?
द्रुपदस्य सुता चाहं धृष्टद्युम्नस्य चानुजा। अग्निकुण्डात्समुद्भूता नोर्व्यां जातु चराम्यहम् ।। 39
मी द्रुपदाची मुलगी आणि धृष्टद्युम्नाची लहान बहीण आहे. मी अग्निकुंडातून जन्मले, कधीही पृथ्वीवर भटकले नाही.
कीचकं चेन्न हन्यास्त्वं ग्रीवां बद्ध्वा जले म्रिये। विषमालेड्य पास्यामि प्रवेक्ष्याम्यथवाऽनलं ।। 40
जर तू कीचकाचा वध केला नाहीस, तर मी गळ्यात दोरी बांधून पाण्यात जीव देईन, किंवा विष प्राशन करीन, नाहीतर अग्नीत उडी घेईन.
आत्मानं नाशयिष्यामि वृक्षमारुह्य वा पते । शस्त्रेणाङ्गं च भेत्स्यामि किं फलं जीवितेन मे ।। 41
मी स्वतःला संपवीन, झाडावरून उडी घेऊन किंवा शस्त्राने आपले शरीर फोडून. माझ्या जगण्याचा काय अर्थ?