जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा। कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा सा तनुमध्यमा ।। 2
त्या वेळी द्रुपदाची कन्या कृष्णा, तिच्या घराकडे गेली. तिने योग्य रीतीने शुद्धता पाळली होती आणि तिचा देह देखील मध्यम बांध्याचा होता.
गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा। चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम् ।। 3
तिने आपले अंग आणि कपडे पाण्याने धुऊन घेतले. ती रडत होती आणि आपल्या दुःखाचा शेवट काय होईल याचा विचार करत होती.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम। इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं तं मनसाऽगमत्। अन्यः कर्ता विना भीमान्न मेऽद्य मनसेप्सितम् ।। 4
मी काय करू? कुठे जाऊ? माझ्यासाठी काय योग्य आहे? असा विचार करत ती भीमाचा आठव केला. आज भीमाशिवाय माझ्या मनात दुसरा कोणीच नाही.
प्रादुर्भूते क्षणे रात्रौ विहाय शयनं स्वकम्। दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी । प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती तथा नाथवती सती ।। 5
रात्री पडली तेव्हा, ती आपल्या पलंगावरून उठली. तिच्या मनात मोठं दुःख होतं. आधाराची गरज वाटत होती म्हणून, जशी एखादी स्त्री आपल्या आधाराकडे धावते तशी तीही धावली.
सा वै महानसं प्राप्य भीमसेनं सुचिस्मिता। उपासर्पत पाञ्चाली वासितेव महागजम् ।। 6
ती सुंदर हसणारी पाञ्चाली स्वयंपाकघरात गेली आणि भीमसेनाजवळ जाऊन उभी राहिली, जणू मोठ्या हत्तीपाशी त्याची मादी आली.
सर्वश्वेतेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी। महर्पभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिर्झरे । संप्रसुप्तं तथा सिंहिं मृगराजवधूरिव ।। 7
जशी एखादी शुभ्र घोडी जंगलात, वयस्क आणि तीन वर्षांची झाली असते, किंवा जशी एखादी स्त्री झोपलेल्या प्रियकराजवळ वनातील झऱ्यावर येते, तशीच सिंहिणी, म्हणजे मृगराजाची पत्नी, झोपलेल्या सिंहाजवळ आली.
अभिप्रसार्य बाहुभ्यां पतिं सुप्तं समाश्लिषत् । सुजातं गोमतीतीरे सालं वल्लीव पुष्पिता ।। 8
तिने आपले हात पसरले आणि झोपलेल्या पतीला घट्ट मिठी मारली, जशी फुललेली वेल गोमतीच्या काठी सालाच्या झाडाला बिलगते.
परिस्पृस्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमबोधयत्। श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे । क्षौमावदाते शयने शयानं वृषभेक्षणम् ।। 9
तिने हातांनी झोपलेल्या पतीला हलवले आणि जागे केले, जशी लक्ष्मी समुद्रात झोपलेल्या महाबळवंत विष्णूला जागं करते, शुभ्र वस्त्रांवर झोपलेल्या, वृषभासारख्या डोळ्यांच्या त्या पुरुषाला.
यथा शची देवराजं रुद्राणी शंकरं यथा। ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना गुहं यथा ।। 10
जशी शची देवराजाला, रुद्राणी शंकराला, सावित्री ब्रह्माला, आणि देवसेना गुहाला जागं करते, तशीच.
दिशागजसमाकारं गजं गजवधूरिव । भीमं प्राबोधयत्कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ।। 11
जशी हत्तीण दिशांच्या रक्षणासाठी असलेल्या मोठ्या हत्तीला जागं करते, तशीच प्रिय पत्नीने भीमाला, जशी लक्ष्मी दामोदराला, जागं केले.
वीणेव मधुरालापा स्वरं गान्धारमाश्रिता। अभ्यभाषत पाञ्चाली कौरवं पाण्डुनन्दनम् ।। 12
गंधार स्वरात गाणाऱ्या वीणेप्रमाणे मधुर बोलणारी पाञ्चाली, पांडवांचा पुत्र असलेल्या कौरवाला बोलू लागली.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन मृतो यथा। न मृतः स हि पापीयान्भार्यामालम्ब्य जीवति ।। 13
उठ, उठ! भीमसेना, तू मेल्यासारखा का झोपलास? तो दुष्ट अजूनही जिवंत आहे, कारण तो आपल्या पत्नीला धरून जगतो.
तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि । तत्कर्मं कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे ।। 14
तो सर्वात पापी, माझा शत्रू, सेनापती अजूनही जिवंत आहे आणि त्याने आज ते कृत्य केलं, तरीसुद्धा तू कसा झोपू शकतोस?
सुखसुप्तश्च तं शब्दं निशम्य स वृकोदरः। संवेदितः कुरुश्रेष्ठः तोत्रैरिव महागजः ।। 15
भीम, सुखाने झोपलेला असताना, तो आवाज ऐकून जागा झाला. कुरुकुळातील श्रेष्ठ, वृषकोदर, जणू मोठ्या हत्तीला टोचणी लागावी तसा भानावर आला.
स वै विहाय शयनं यस्मिन्सुप्तः प्रबोधितः। उदतिष्ठदमेयात्मा पर्यङ्के सोत्तरच्छदे ।। 16
झोपेतून जागा झाल्यावर, तो दुर्जेय मनाचा भीम आपला पलंग आणि त्यावरचं आवरण सोडून उठला.
उपवेश्य च दुर्धर्पः पाञ्चालकुलवर्धनीम्। अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ।। 17
मग त्या अभिमानी आणि पाञ्चाल वंश वाढवणाऱ्या राजकन्येला बसवून, भीमाने आपल्या प्रिय कौरव राणीला बोलायला सुरुवात केली.
केनार्थेन च संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम्। न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा त्वमभिलक्ष्यसे ।। 18
तू इतक्या घाईने माझ्याजवळ कशासाठी आलीस? तुझा चेहरा नेहमीसारखा नाही, तू खूपच कृश दिसतेस.
प्रकाशं यदि वा गुह्यं सर्वमाख्यातुमर्हसि। आचक्ष्व त्वमशेषेण सर्वं विद्यामहं यथा ।। 19
ते स्पष्ट असो किंवा गुप्त, तुला सगळं मला सांगावं लागेल. सगळं सांग, म्हणजे मला सर्व काही समजेल.
सुखं वा यदि वा दुःखं शुभं वा यदि वाऽशुभम्। यद्यप्यसुकरं कर्म कृतमित्यवधारय ।। 20
सुख असो वा दु:ख असो, शुभ असो वा अशुभ असो, काम कितीही कठीण असो, ते पूर्ण झालं असं समजावं.
अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु। अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयामि पुनः पुनः ।। 21
कृष्णे, तुझ्या सर्व कामांत फक्त मीच तुला खऱ्या अर्थाने साथ देईन; संकटाच्या वेळी मी तुला पुन्हा पुन्हा वाचवीन.
शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम्। गच्छ वै शयनायैव यावदन्यो न बुध्यते ।। 22
जे काही तुला बोलायचं आहे, जे काम करायचं आहे ते पटकन सांग, आणि मग दुसऱ्यांना कळायच्या आधी झोपायला जा.
सा लञ्जमाना भीता च अधोमुखमुखी ततः। नोवाच किंचिद्वचनं बाष्पदूषितलोचना ।। 23
ती लाजली, घाबरली, डोळे खाली घालून बसली आणि अश्रूंनी डोळे भरलेले, तिने एकही शब्द उच्चारला नाही.
अथाब्रवीद्भीमपराक्रमो बली वृकोदरः पाण्डवमुख्यसंमतः। प्रब्रूहि किं ते करवाणि सुन्दरि प्रियं प्रिये वारणमत्तगामिनि ।। 24
मग बलवान, भीमपराक्रमी, पांडवांमध्ये मान्य असलेला वृकोदर म्हणाला, 'सुंदरी, प्रियेस, हत्तीच्या चालीसारखी चालणाऱ्या, तुला काय हवंय ते सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू?'
अशोच्यता कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः। जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां भीमानुपृच्छसि ।। 25
जिचा नवरा युधिष्ठिर आहे, तिला दु:ख कसले? भीमा, सर्व दु:खं माहिती असूनही, तू मला का विचारतोस?
यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदाऽनयत्। सभायां परिषन्मध्ये तन्मे मर्माणि कृन्तति ।। 26
त्या वेळी प्रतीकामीने मला दासी म्हणत सर्वांच्या समोर सभेत आणलं, ते अजूनही माझ्या मनाला वेदना देतं.
विकृष्टा हास्तिनपुरे सभायां राजसंसदि। दुःशासनेन केशान्ते परामृष्टा रजस्वला ।। 27
हस्तिनापूरच्या राजसभेत दु:शासनाने मला केसांनी ओढलं, मी रजस्वला असताना सगळ्यांसमोर मला अपमानित केलं.
क्षत्रियैस्तत्र कर्णाद्यैर्दृष्टा दुर्योधनेन च। श्वशुराभ्यां च भीष्मेण विदुरेण च धीमता। द्रोणेन च महाबाहो कृपेण च परंतप ।। 28
त्या वेळी कर्णादी क्षत्रियांनी, दुर्योधनाने, माझ्या सासऱ्यांनी, भीष्म, विदुर या ज्ञानीजनांनी, द्रोण आणि कृप या पराक्रमींनी मला पाहिलं.
साऽहं श्वशुरयोर्मध्ये भ्रातृमध्ये च पाण्डव। केशे गृहीत्वा च सभां नीता जीवति वै त्वयि ।। 29
मी, माझ्या सासऱ्यांच्या आणि भावांच्या मध्ये, तुझ्या जिवंत असतानाही, केसांनी धरून सभेत नेली गेले.
विप्रयुक्ता ततश्चाहं वने राज्याद्वनं गता। साऽहं वने दुर्वसतिं वसती त्वध्वकर्शिता । जटासुरपरिक्लेशात्प्राप्तापि सुमहद्भयम् ।। 30
राज्य गमावून मी वनात गेले; तिथे अनेक हालअपेष्टा सहन केल्या, जटासुर या तपस्व्याच्या छळामुळे मोठं भय अनुभवलं.
पार्थिवस्य सुता नाम कानु जीवेन मादृशी । अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो।। 31
राजाच्या मुलीपैकी, माझ्यासारखी कोण जगली असती, ज्याने इतकं मोठं दु:ख भोगलं, द्रौपदी सोडून?