मातृष्वसृसुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम्। सदा परिचरन्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुखी ।। 20
हे राजन, कीचक नेहमी आपल्या मावसाच्या निर्दोष मुलीची प्रेमाने सेवा करत असे आणि विराटाच्या नगरीत सुखाने राहत असे.
भ्रातरश्चास्य विक्रान्ताः सर्वे च तमनुव्रताः । विराटस्यैव संहृष्टा बलं कोशं त्ववर्धयन् ।। 21
त्याचे सर्व धाडसी भाऊ त्याच्या मागे होते. ते सर्व आनंदाने विराटाच्या सैन्याची आणि खजिन्याची वाढ करत होते.
कालेया नाम ते दैत्याः प्रायशो भुवि विश्रुताः। जझिरे कीचका राजन्बाणो ज्येष्ठस्तथाऽभवत् ।। 22
कालेय नावाचे जे दैत्य होते, ते पृथ्वीवर फार प्रसिद्ध होते. त्यांच्यात किचक जन्माला आला आणि बाण हा त्याचा मोठा भाऊ होता.
स हि सर्वास्रसंपन्नो बलवान्भीमविक्रमः । कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ।। 23
किचक सर्व गुणांनी संपन्न, बलवान आणि भीमासारखा पराक्रमी होता. तो मर्यादा ओलांडणारा आणि लोकांना भीती घालणारा झाला.
तं प्राप्य बलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः । जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानवान्पुरा ।। 24
राजा विराटाने असा बलशाली आणि गर्विष्ठ किचक मिळवून, सर्व शत्रूंना जिंकले, जसे इंद्राने पूर्वी दानवांना हरवले होते.
मेखलांश्च त्रिगर्तांश्च दशार्णांश्च कशेरुकान्। मालवांश्चैव यवनान्सिलिन्दान्काशिकोसलान् ।। 25
त्याने मेखल, त्रिगर्त, दशार्ण, कशेरुक, मालव, यवन, सिलिंद, काशी आणि कोसल या सगळ्यांना जिंकले.
करदांश्च निषिद्धांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा। पुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्च तङ्कणान्परतङ्कणान् ।। 26
त्याने कर भरणारे, निषिद्ध, शिव, मचुलक, पुलिंद, कलिंग, टंकण आणि परटंकण या सगळ्यांनाही आपल्याखाली आणले.
अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः। कीचकेन रणे भग्ना विद्रवन्ति दिशो दश ।। 27
इतरही अनेक शूर आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांचे राजे, किचकाने युद्धात हरवले आणि ते सगळे दहा दिशांना पळाले.
तमेवंवीर्यसंपन्नं नागायुतसमं बले। विराटस्तत्र सेनायाश्चकार पतिमात्मनः ।। 28
असा पराक्रमी आणि हजार हत्तींच्या बळासमान असलेल्या किचकाला विराटाने आपल्या सैन्याचा सेनापती केले.
विराटभ्रातरश्चैव दश दाशरथेः समाः। ते चैनानन्ववर्तन्त कीचकान्बलवत्तरान् ।। 29
विराटाचे दहा भाऊ, जे दशरथपुत्रांसारखे होते, ते सगळे किचकाच्या मागे चालत आणि तो त्यांच्यापेक्षा जास्त बलवान होता.
एवंविधबलो भीमः कीचकस्ते च तद्विधाः। राज्ञः स्याला महात्मानो विराटस्य हितैषिणः ।। 30
भीमाकडेही असाच बळ होता आणि किचकासारखे इतर राजाचे मेहुणे, हे सगळे विराटाच्या हितासाठी वागणारे आणि मोठ्या मनाचे होते.
एतत्ते कथितं सर्वं कीचकस्य पराक्रमम्। द्रौपदी न शशापैनं यस्मात्तद्गदतः शृणु ।। 31
किचकाच्या पराक्रमाची ही सर्व गोष्ट तुला सांगितली. आता ऐक, द्रौपदीने त्याला शाप का दिला नाही.
रक्षन्ति हि तपः क्रोधादृषयो न शपन्ति च। जानन्ती तद्यथातत्त्वं द्रौपदी न शशाप तम् ।। 32
कारण तपाच्या बळावर ऋषी रागाने शाप देत नाहीत. हे खरे माहित असल्याने द्रौपदीने त्याला शाप दिला नाही.
क्षमा धर्मः क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा तपः। क्षमा सत्यं क्षमा शीलं क्षमा सर्वमिति श्रुतिः ।। 33
क्षमाच धर्म आहे, क्षमाच दान आहे, क्षमाच यज्ञ आहे, क्षमाच तप आहे, क्षमाच सत्य आहे, क्षमाच चांगुलपणा आहे, क्षमाच सर्व काही आहे, असे शास्त्र सांगते.
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्। एतत्सर्वं विजानन्ती सा क्षमामन्वपद्यत ।। 34
हा जग क्षमावंतांचा आहे आणि परलोकही क्षमावंतांचाच आहे. हे सर्व जाणून तिने क्षमा स्वीकारली.
भर्तॄणां मतमाज्ञाय क्षमिणां धर्मचारिणाम्। नाशपत्तं विशालाक्षी सती शक्ताऽपि भारत ।। 35
आपल्या धर्मशील व क्षमावंत पतींच्या इच्छेचा विचार करून, मोठ्या डोळ्यांची आणि सती द्रौपदी, समर्थ असूनही, त्याला शाप दिला नाही.
पाण्डवाश्चापि ते सर्वे द्रौपदीं प्रेक्ष्य दुःखिताम्। क्रोधाग्निनाऽप्यदह्यन्त तदा लञ्जाव्यपेक्षया ।। 36
सर्व पांडवांनी, द्रौपदी दुःखी दिसली तेव्हा, रागाच्या आगीत जळले, पण आपली ओळख उघड होऊ नये म्हणून ते सहन करत राहिले.
अथ भीमो महाबाहुः मूदयिष्यंस्तु कीचकम्। वारितो धर्मपुत्रेण वेलयेव महोदधिः ।। 37
मग महाबाहू भीम किचकाचा वध करायला निघाला, पण धर्मपुत्राने त्याला रोखले, जसे समुद्राला काठ रोखतो.
संधार्य मनसा रोषं दिवारात्रं विनिश्वसन्। महानसे तदा कृच्छ्रात्सुष्वाप रजनीं च ताम् ।। 38
भीमाने मनातला राग दिवस-रात्र दडवला, खोल श्वास घेत राहिला आणि त्या रात्री स्वयंपाकघरात मोठ्या कष्टाने झोपला.
सा सूतपुत्राभिहता राजपुत्री सुदुःखिता। वधं कृष्णा परीप्सन्ती सूतपुत्रस्य भामिनी ।। 1
सूतपुत्राने मारल्यामुळे राजकन्या फार दुःखी झाली आणि तेजस्विनी कृष्णा त्या सूतपुत्राचा वध व्हावा अशी इच्छा करू लागली.
जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा। कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा सा तनुमध्यमा ।। 2
त्या वेळी द्रुपदाची कन्या कृष्णा, तिच्या घराकडे गेली. तिने योग्य रीतीने शुद्धता पाळली होती आणि तिचा देह देखील मध्यम बांध्याचा होता.
गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा। चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम् ।। 3
तिने आपले अंग आणि कपडे पाण्याने धुऊन घेतले. ती रडत होती आणि आपल्या दुःखाचा शेवट काय होईल याचा विचार करत होती.
किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम। इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं तं मनसाऽगमत्। अन्यः कर्ता विना भीमान्न मेऽद्य मनसेप्सितम् ।। 4
मी काय करू? कुठे जाऊ? माझ्यासाठी काय योग्य आहे? असा विचार करत ती भीमाचा आठव केला. आज भीमाशिवाय माझ्या मनात दुसरा कोणीच नाही.
प्रादुर्भूते क्षणे रात्रौ विहाय शयनं स्वकम्। दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी । प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती तथा नाथवती सती ।। 5
रात्री पडली तेव्हा, ती आपल्या पलंगावरून उठली. तिच्या मनात मोठं दुःख होतं. आधाराची गरज वाटत होती म्हणून, जशी एखादी स्त्री आपल्या आधाराकडे धावते तशी तीही धावली.
सा वै महानसं प्राप्य भीमसेनं सुचिस्मिता। उपासर्पत पाञ्चाली वासितेव महागजम् ।। 6
ती सुंदर हसणारी पाञ्चाली स्वयंपाकघरात गेली आणि भीमसेनाजवळ जाऊन उभी राहिली, जणू मोठ्या हत्तीपाशी त्याची मादी आली.
सर्वश्वेतेव माहेयी वने वृद्धा त्रिहायणी। महर्पभं यथा सुप्तमर्थिनी वननिर्झरे । संप्रसुप्तं तथा सिंहिं मृगराजवधूरिव ।। 7
जशी एखादी शुभ्र घोडी जंगलात, वयस्क आणि तीन वर्षांची झाली असते, किंवा जशी एखादी स्त्री झोपलेल्या प्रियकराजवळ वनातील झऱ्यावर येते, तशीच सिंहिणी, म्हणजे मृगराजाची पत्नी, झोपलेल्या सिंहाजवळ आली.
अभिप्रसार्य बाहुभ्यां पतिं सुप्तं समाश्लिषत् । सुजातं गोमतीतीरे सालं वल्लीव पुष्पिता ।। 8
तिने आपले हात पसरले आणि झोपलेल्या पतीला घट्ट मिठी मारली, जशी फुललेली वेल गोमतीच्या काठी सालाच्या झाडाला बिलगते.
परिस्पृस्य च पाणिभ्यां पतिं सुप्तमबोधयत्। श्रीरिवान्या महोत्साहं सुप्तं विष्णुमिवार्णवे । क्षौमावदाते शयने शयानं वृषभेक्षणम् ।। 9
तिने हातांनी झोपलेल्या पतीला हलवले आणि जागे केले, जशी लक्ष्मी समुद्रात झोपलेल्या महाबळवंत विष्णूला जागं करते, शुभ्र वस्त्रांवर झोपलेल्या, वृषभासारख्या डोळ्यांच्या त्या पुरुषाला.
यथा शची देवराजं रुद्राणी शंकरं यथा। ब्रह्माणमिव सावित्री देवसेना गुहं यथा ।। 10
जशी शची देवराजाला, रुद्राणी शंकराला, सावित्री ब्रह्माला, आणि देवसेना गुहाला जागं करते, तशीच.
दिशागजसमाकारं गजं गजवधूरिव । भीमं प्राबोधयत्कान्ता लक्ष्मीर्दामोदरं यथा ।। 11
जशी हत्तीण दिशांच्या रक्षणासाठी असलेल्या मोठ्या हत्तीला जागं करते, तशीच प्रिय पत्नीने भीमाला, जशी लक्ष्मी दामोदराला, जागं केले.