रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम्। क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ।। 10
द्विजांच्या कर्तव्यांमध्ये रमणारा असा हा रथकार म्हणून ओळखला जातो. तो क्षत्रियापेक्षा नीच पण वैश्यापेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो.
सह सूतेन संबन्धः कृतः पूर्वं नराधिपैः। तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ।। 11
पूर्वीच्या राजांनी सूतांशी संबंध ठेवले, पण अशा मिश्र विवाहाने 'राजा' हा मान मिळत नाही.
तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः। उपजीव्यं च यत्क्षेत्रं राजन्सूतेन वै पुरा ।। 12
सूतांच्या प्रदेशाला त्यांच्या नावावरून ओळखले जाई, आणि ज्या जमिनीवर सूत राहत असत, तीच त्यांची उपजीविका होती, हे राजन.
सूतानामधिपो राजा केकयो नाम विश्रुतः। राजकन्यासमुद्भूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ।। 13
सूतांमध्ये केकय नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता. तो राजकन्येपासून जन्मलेला आणि रथ चालवण्यात अद्वितीय होता.
पुत्रास्तस्य कुरुश्रेष्ठ मालव्यां जझिरे तदा। कीचका इति विख्याताः शतं षट् चैव भारत ।। 14
हे कुरूश्रेष्ठ, त्याच्या मालवी या स्त्रीपासून शंभर सहा कीचक नावाचे सुप्रसिद्ध पुत्र जन्मले.
तेषामासीद्बलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो। अग्रजो बलसंमत्तस्तेनासीत्सूतषट्शतम् ।। 15
त्यांच्यात कीचक हा सर्वात मोठा आणि बलवान होता. तो बळात सर्वश्रेष्ठ होता, आणि त्याच्यामुळे तिथे सहाशे सूत झाले.
मालव्या एव कौरव्य तत्र ह्यवरजाऽभवत्। तस्यां केकयराज्ञस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ।। 16
हे कौऱव्य, मालवांमध्येच एक धाकटी मुलगी होती. तिच्या आणि केकयराजाच्या संयोगाने सुदेष्णा नावाची कन्या झाली.
तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददौ मुदा। सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ।। 17
केकयाने आनंदाने सुदेष्णा ही सुभटाच्या मृत्यूनंतर, कौसल्या ही श्वेताची आई असताना, मत्स्यराज विराटाला दिली.
श्वेते विनष्टे शङ्खे च गते मातुलवेश्मनि । सुदेष्णां महिषीं लब्ध्वा राज दुःखमपानुदत् ।। 18
श्वेत मरण पावला आणि शंख मावसाच्या घरी गेला, तेव्हा राजाने सुदेष्णा ही मुख्य राणी मिळवून आपले दुःख दूर केले.
उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते। सुदेष्णा सुषुवे देवी कैकेयी कुलवृद्धये ।। 19
हे पृथ्वीपती, सुदेष्णा या कैकेयीने विराटापासून उत्तरा आणि उत्तर या दोघांना जन्म दिला, आणि त्यामुळे घराण्याची वाढ झाली.
मातृष्वसृसुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम्। सदा परिचरन्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुखी ।। 20
हे राजन, कीचक नेहमी आपल्या मावसाच्या निर्दोष मुलीची प्रेमाने सेवा करत असे आणि विराटाच्या नगरीत सुखाने राहत असे.
भ्रातरश्चास्य विक्रान्ताः सर्वे च तमनुव्रताः । विराटस्यैव संहृष्टा बलं कोशं त्ववर्धयन् ।। 21
त्याचे सर्व धाडसी भाऊ त्याच्या मागे होते. ते सर्व आनंदाने विराटाच्या सैन्याची आणि खजिन्याची वाढ करत होते.
कालेया नाम ते दैत्याः प्रायशो भुवि विश्रुताः। जझिरे कीचका राजन्बाणो ज्येष्ठस्तथाऽभवत् ।। 22
कालेय नावाचे जे दैत्य होते, ते पृथ्वीवर फार प्रसिद्ध होते. त्यांच्यात किचक जन्माला आला आणि बाण हा त्याचा मोठा भाऊ होता.
स हि सर्वास्रसंपन्नो बलवान्भीमविक्रमः । कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ।। 23
किचक सर्व गुणांनी संपन्न, बलवान आणि भीमासारखा पराक्रमी होता. तो मर्यादा ओलांडणारा आणि लोकांना भीती घालणारा झाला.
तं प्राप्य बलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः । जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानवान्पुरा ।। 24
राजा विराटाने असा बलशाली आणि गर्विष्ठ किचक मिळवून, सर्व शत्रूंना जिंकले, जसे इंद्राने पूर्वी दानवांना हरवले होते.
मेखलांश्च त्रिगर्तांश्च दशार्णांश्च कशेरुकान्। मालवांश्चैव यवनान्सिलिन्दान्काशिकोसलान् ।। 25
त्याने मेखल, त्रिगर्त, दशार्ण, कशेरुक, मालव, यवन, सिलिंद, काशी आणि कोसल या सगळ्यांना जिंकले.
करदांश्च निषिद्धांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा। पुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्च तङ्कणान्परतङ्कणान् ।। 26
त्याने कर भरणारे, निषिद्ध, शिव, मचुलक, पुलिंद, कलिंग, टंकण आणि परटंकण या सगळ्यांनाही आपल्याखाली आणले.
अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः। कीचकेन रणे भग्ना विद्रवन्ति दिशो दश ।। 27
इतरही अनेक शूर आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांचे राजे, किचकाने युद्धात हरवले आणि ते सगळे दहा दिशांना पळाले.
तमेवंवीर्यसंपन्नं नागायुतसमं बले। विराटस्तत्र सेनायाश्चकार पतिमात्मनः ।। 28
असा पराक्रमी आणि हजार हत्तींच्या बळासमान असलेल्या किचकाला विराटाने आपल्या सैन्याचा सेनापती केले.
विराटभ्रातरश्चैव दश दाशरथेः समाः। ते चैनानन्ववर्तन्त कीचकान्बलवत्तरान् ।। 29
विराटाचे दहा भाऊ, जे दशरथपुत्रांसारखे होते, ते सगळे किचकाच्या मागे चालत आणि तो त्यांच्यापेक्षा जास्त बलवान होता.
एवंविधबलो भीमः कीचकस्ते च तद्विधाः। राज्ञः स्याला महात्मानो विराटस्य हितैषिणः ।। 30
भीमाकडेही असाच बळ होता आणि किचकासारखे इतर राजाचे मेहुणे, हे सगळे विराटाच्या हितासाठी वागणारे आणि मोठ्या मनाचे होते.
एतत्ते कथितं सर्वं कीचकस्य पराक्रमम्। द्रौपदी न शशापैनं यस्मात्तद्गदतः शृणु ।। 31
किचकाच्या पराक्रमाची ही सर्व गोष्ट तुला सांगितली. आता ऐक, द्रौपदीने त्याला शाप का दिला नाही.
रक्षन्ति हि तपः क्रोधादृषयो न शपन्ति च। जानन्ती तद्यथातत्त्वं द्रौपदी न शशाप तम् ।। 32
कारण तपाच्या बळावर ऋषी रागाने शाप देत नाहीत. हे खरे माहित असल्याने द्रौपदीने त्याला शाप दिला नाही.
क्षमा धर्मः क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा तपः। क्षमा सत्यं क्षमा शीलं क्षमा सर्वमिति श्रुतिः ।। 33
क्षमाच धर्म आहे, क्षमाच दान आहे, क्षमाच यज्ञ आहे, क्षमाच तप आहे, क्षमाच सत्य आहे, क्षमाच चांगुलपणा आहे, क्षमाच सर्व काही आहे, असे शास्त्र सांगते.
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्। एतत्सर्वं विजानन्ती सा क्षमामन्वपद्यत ।। 34
हा जग क्षमावंतांचा आहे आणि परलोकही क्षमावंतांचाच आहे. हे सर्व जाणून तिने क्षमा स्वीकारली.
भर्तॄणां मतमाज्ञाय क्षमिणां धर्मचारिणाम्। नाशपत्तं विशालाक्षी सती शक्ताऽपि भारत ।। 35
आपल्या धर्मशील व क्षमावंत पतींच्या इच्छेचा विचार करून, मोठ्या डोळ्यांची आणि सती द्रौपदी, समर्थ असूनही, त्याला शाप दिला नाही.
पाण्डवाश्चापि ते सर्वे द्रौपदीं प्रेक्ष्य दुःखिताम्। क्रोधाग्निनाऽप्यदह्यन्त तदा लञ्जाव्यपेक्षया ।। 36
सर्व पांडवांनी, द्रौपदी दुःखी दिसली तेव्हा, रागाच्या आगीत जळले, पण आपली ओळख उघड होऊ नये म्हणून ते सहन करत राहिले.
अथ भीमो महाबाहुः मूदयिष्यंस्तु कीचकम्। वारितो धर्मपुत्रेण वेलयेव महोदधिः ।। 37
मग महाबाहू भीम किचकाचा वध करायला निघाला, पण धर्मपुत्राने त्याला रोखले, जसे समुद्राला काठ रोखतो.
संधार्य मनसा रोषं दिवारात्रं विनिश्वसन्। महानसे तदा कृच्छ्रात्सुष्वाप रजनीं च ताम् ।। 38
भीमाने मनातला राग दिवस-रात्र दडवला, खोल श्वास घेत राहिला आणि त्या रात्री स्वयंपाकघरात मोठ्या कष्टाने झोपला.
सा सूतपुत्राभिहता राजपुत्री सुदुःखिता। वधं कृष्णा परीप्सन्ती सूतपुत्रस्य भामिनी ।। 1
सूतपुत्राने मारल्यामुळे राजकन्या फार दुःखी झाली आणि तेजस्विनी कृष्णा त्या सूतपुत्राचा वध व्हावा अशी इच्छा करू लागली.