तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः। कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ।। 78
तिला अशा दुःखात आणि रडताना पाहून, सर्व स्त्रियांच्या मनात किचकाच्या मृत्यूचीच इच्छा निर्माण झाली.
अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता। पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितांवरा ।। 1
अरे बापरे, किचकाने पायाने मारल्यामुळे, पतीवर निष्ठा असलेली, सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आणि भाग्यवती द्रौपदीला मोठं दुःख सहन करावं लागलं.
दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम्। नाशपत्सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता ।। 2
ती आपल्या नवऱ्यांची पवित्र बहीण दुःशला हिची आठवण काढते, जिला सिंधूच्या राजाने जबरदस्तीने पळवून नेलं होतं.
किमर्थमिह संप्राप्ता कीचकेन दुरात्मना । नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ।। 3
ही कृष्णा, इतकी पुण्यवती असूनही, किचकासारख्या दुष्टाने पायाने मारली म्हणून, इथे का आली आहे?
तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी । केशपांशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत् ।। 4
ही देवी तेजाचा खजिना आहे, धर्माची जाणणारी आणि सत्य बोलणारी आहे. तिचे केस पकडून ओढले गेले, तरी ती असहाय्य असल्यासारखी ते सहन करत होती.
नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम। कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ।। 5
हे काही साधं कारण नाही; मला ते ऐकायची इच्छा आहे, हे श्रेष्ठा. कृष्णेने जे कष्ट भोगले त्याने माझं मन फारच व्याकुळ झालं आहे.
कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने । बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ।। 6
तो कीचक कोणत्या कुळात जन्मला, हे मला सांग, हे मुनी. तो बलाने मदमस्त कसा झाला आणि मत्स्यराजाचा मेहुणा कसा झाला?
दृष्ट्वापि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम् । नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ।। 7
स्वतःची प्रिय पत्नी सूतपुत्राने मारली असतानाही त्या वीरांनी काहीच प्रतिक्रिया दाखवली नाही; त्यांनी त्याच्या विरुद्ध काय केलं?
त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः। एतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ।। 8
तुम्ही विचारलेला हा प्रश्न कुरूंच्या कीर्तीला वाढवणारा आहे. हे राजन, मी ते सर्व तंतोतंत आणि सविस्तर सांगतो.
ब्राह्मण्यां क्षत्रियाञ्जातः सूतो भवति पार्थिव । प्रातिलोम्येन जातानां स ह्येको द्विज एव तु ।। 9
ब्राह्मण स्त्री आणि क्षत्रिय पुरुष यांच्यात जन्मलेला मुलगा सूत होतो, हे राजन. मिश्र जातींमध्ये तोच एक द्विज मानला जातो.
रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम्। क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ।। 10
द्विजांच्या कर्तव्यांमध्ये रमणारा असा हा रथकार म्हणून ओळखला जातो. तो क्षत्रियापेक्षा नीच पण वैश्यापेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो.
सह सूतेन संबन्धः कृतः पूर्वं नराधिपैः। तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ।। 11
पूर्वीच्या राजांनी सूतांशी संबंध ठेवले, पण अशा मिश्र विवाहाने 'राजा' हा मान मिळत नाही.
तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः। उपजीव्यं च यत्क्षेत्रं राजन्सूतेन वै पुरा ।। 12
सूतांच्या प्रदेशाला त्यांच्या नावावरून ओळखले जाई, आणि ज्या जमिनीवर सूत राहत असत, तीच त्यांची उपजीविका होती, हे राजन.
सूतानामधिपो राजा केकयो नाम विश्रुतः। राजकन्यासमुद्भूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ।। 13
सूतांमध्ये केकय नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता. तो राजकन्येपासून जन्मलेला आणि रथ चालवण्यात अद्वितीय होता.
पुत्रास्तस्य कुरुश्रेष्ठ मालव्यां जझिरे तदा। कीचका इति विख्याताः शतं षट् चैव भारत ।। 14
हे कुरूश्रेष्ठ, त्याच्या मालवी या स्त्रीपासून शंभर सहा कीचक नावाचे सुप्रसिद्ध पुत्र जन्मले.
तेषामासीद्बलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो। अग्रजो बलसंमत्तस्तेनासीत्सूतषट्शतम् ।। 15
त्यांच्यात कीचक हा सर्वात मोठा आणि बलवान होता. तो बळात सर्वश्रेष्ठ होता, आणि त्याच्यामुळे तिथे सहाशे सूत झाले.
मालव्या एव कौरव्य तत्र ह्यवरजाऽभवत्। तस्यां केकयराज्ञस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ।। 16
हे कौऱव्य, मालवांमध्येच एक धाकटी मुलगी होती. तिच्या आणि केकयराजाच्या संयोगाने सुदेष्णा नावाची कन्या झाली.
तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददौ मुदा। सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ।। 17
केकयाने आनंदाने सुदेष्णा ही सुभटाच्या मृत्यूनंतर, कौसल्या ही श्वेताची आई असताना, मत्स्यराज विराटाला दिली.
श्वेते विनष्टे शङ्खे च गते मातुलवेश्मनि । सुदेष्णां महिषीं लब्ध्वा राज दुःखमपानुदत् ।। 18
श्वेत मरण पावला आणि शंख मावसाच्या घरी गेला, तेव्हा राजाने सुदेष्णा ही मुख्य राणी मिळवून आपले दुःख दूर केले.
उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते। सुदेष्णा सुषुवे देवी कैकेयी कुलवृद्धये ।। 19
हे पृथ्वीपती, सुदेष्णा या कैकेयीने विराटापासून उत्तरा आणि उत्तर या दोघांना जन्म दिला, आणि त्यामुळे घराण्याची वाढ झाली.
मातृष्वसृसुतां राजन्कीचकस्तामनिन्दिताम्। सदा परिचरन्प्रीत्या विराटे न्यवसत्सुखी ।। 20
हे राजन, कीचक नेहमी आपल्या मावसाच्या निर्दोष मुलीची प्रेमाने सेवा करत असे आणि विराटाच्या नगरीत सुखाने राहत असे.
भ्रातरश्चास्य विक्रान्ताः सर्वे च तमनुव्रताः । विराटस्यैव संहृष्टा बलं कोशं त्ववर्धयन् ।। 21
त्याचे सर्व धाडसी भाऊ त्याच्या मागे होते. ते सर्व आनंदाने विराटाच्या सैन्याची आणि खजिन्याची वाढ करत होते.
कालेया नाम ते दैत्याः प्रायशो भुवि विश्रुताः। जझिरे कीचका राजन्बाणो ज्येष्ठस्तथाऽभवत् ।। 22
कालेय नावाचे जे दैत्य होते, ते पृथ्वीवर फार प्रसिद्ध होते. त्यांच्यात किचक जन्माला आला आणि बाण हा त्याचा मोठा भाऊ होता.
स हि सर्वास्रसंपन्नो बलवान्भीमविक्रमः । कीचको नष्टमर्यादो बभूव भयदो नृणाम् ।। 23
किचक सर्व गुणांनी संपन्न, बलवान आणि भीमासारखा पराक्रमी होता. तो मर्यादा ओलांडणारा आणि लोकांना भीती घालणारा झाला.
तं प्राप्य बलसंमत्तं विराटः पृथिवीपतिः । जिगाय सर्वांश्च रिपून्यथेन्द्रो दानवान्पुरा ।। 24
राजा विराटाने असा बलशाली आणि गर्विष्ठ किचक मिळवून, सर्व शत्रूंना जिंकले, जसे इंद्राने पूर्वी दानवांना हरवले होते.
मेखलांश्च त्रिगर्तांश्च दशार्णांश्च कशेरुकान्। मालवांश्चैव यवनान्सिलिन्दान्काशिकोसलान् ।। 25
त्याने मेखल, त्रिगर्त, दशार्ण, कशेरुक, मालव, यवन, सिलिंद, काशी आणि कोसल या सगळ्यांना जिंकले.
करदांश्च निषिद्धांश्च शिवान्मचुलकांस्तथा। पुलिन्दांश्च कलिङ्गांश्च तङ्कणान्परतङ्कणान् ।। 26
त्याने कर भरणारे, निषिद्ध, शिव, मचुलक, पुलिंद, कलिंग, टंकण आणि परटंकण या सगळ्यांनाही आपल्याखाली आणले.
अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः। कीचकेन रणे भग्ना विद्रवन्ति दिशो दश ।। 27
इतरही अनेक शूर आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांचे राजे, किचकाने युद्धात हरवले आणि ते सगळे दहा दिशांना पळाले.
तमेवंवीर्यसंपन्नं नागायुतसमं बले। विराटस्तत्र सेनायाश्चकार पतिमात्मनः ।। 28
असा पराक्रमी आणि हजार हत्तींच्या बळासमान असलेल्या किचकाला विराटाने आपल्या सैन्याचा सेनापती केले.
विराटभ्रातरश्चैव दश दाशरथेः समाः। ते चैनानन्ववर्तन्त कीचकान्बलवत्तरान् ।। 29
विराटाचे दहा भाऊ, जे दशरथपुत्रांसारखे होते, ते सगळे किचकाच्या मागे चालत आणि तो त्यांच्यापेक्षा जास्त बलवान होता.