कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम्। सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ।। 68
किचकाने मला तिथे मारलं नाही, जरी तो मद्यधुंद होता, मी राजाच्या समोर सभेत गेले, जशी एखादी व्यक्ती एकाकी जंगलात जाते.
घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे। भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम्। यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ।। 69
जर तुला वाटत असेल, तर मी त्या किचकाला ठार मारीन, ज्याचे दात सुंदर आहेत; तो खरोखरच माझा भाऊ असेल, जो धर्मनिष्ठ स्त्रीवर अन्याय करतो, ज्याने वासनेने अंध होऊन तुला, इतकी दुर्मिळ असलेली, अपमानित केले.
अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः। मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ।। 70
आजच, ज्यांच्यावर त्याने अपराध केला आहे, ते त्याला ठार मारतील; मला वाटतं, आज किंवा उद्या तो या जगातून निघून जाईल.
भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै। सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ।। 71
आजच त्वरेने आपल्या भावासाठी जीवंत श्राद्ध कर; त्याला आनंदी कर, कारण मला वाटत नाही की तो जिवंत राहील.
तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम्। एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ।। 72
माझ्या पाच नवऱ्यांपैकी, जे सर्व धर्मशील आहेत, त्यातील एक अत्यंत भयंकर आहे, आणि पृथ्वीवर त्याच्या बळाला तोड नाही.
निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम्। न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ।। 73
तो रागावला तर एका रात्रीत हे जग माणसाविना करू शकतो; पण तो गंधर्व, जो हवी तशी रूपे घेतो, अजून रागावलेला नाही.
नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम्। तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः। विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ।। 74
नक्कीच, जेव्हा त्याला माझ्या पायावर झालेल्या या आघाताची बातमी कळेल, त्याच क्षणी तो दुष्ट किचक, त्याचे पुत्र, भाऊ आणि नातेवाईक, वाईट कर्म करणाऱ्यासारखे नष्ट होतील.
अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः। एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः। नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ।। 75
हे पूर्वीही बुद्धिमान आणि श्रेष्ठ पुरुषांनी सांगितले आहे: जेव्हा एखादा मनुष्य वाईट कर्म करतो, आणि काळाच्या फासात अडकतो, तेव्हा त्याच्या चुकीमुळे त्याचं संपूर्ण कुटुंब नष्ट होतं.
सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता। कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ।। 76
सुदेष्णेला असं सांगून, सैरंध्री दुःखाने व्याकुळ झाली आणि किचकाच्या मृत्यूसाठी व्रत घेतलं.
अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया। न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति। रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ।। 77
स्त्रियांनी विनंती केली, सुदेष्णेने तिचा सन्मान केला, पण ती न्हात नव्हती, जेवत नव्हती, अंग धुत नव्हती; तिचं तोंड रक्ताने माखलेलं होतं, डोळे सुजलेले होते.
तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः। कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ।। 78
तिला अशा दुःखात आणि रडताना पाहून, सर्व स्त्रियांच्या मनात किचकाच्या मृत्यूचीच इच्छा निर्माण झाली.
अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता। पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितांवरा ।। 1
अरे बापरे, किचकाने पायाने मारल्यामुळे, पतीवर निष्ठा असलेली, सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आणि भाग्यवती द्रौपदीला मोठं दुःख सहन करावं लागलं.
दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम्। नाशपत्सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता ।। 2
ती आपल्या नवऱ्यांची पवित्र बहीण दुःशला हिची आठवण काढते, जिला सिंधूच्या राजाने जबरदस्तीने पळवून नेलं होतं.
किमर्थमिह संप्राप्ता कीचकेन दुरात्मना । नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ।। 3
ही कृष्णा, इतकी पुण्यवती असूनही, किचकासारख्या दुष्टाने पायाने मारली म्हणून, इथे का आली आहे?
तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी । केशपांशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत् ।। 4
ही देवी तेजाचा खजिना आहे, धर्माची जाणणारी आणि सत्य बोलणारी आहे. तिचे केस पकडून ओढले गेले, तरी ती असहाय्य असल्यासारखी ते सहन करत होती.
नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम। कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ।। 5
हे काही साधं कारण नाही; मला ते ऐकायची इच्छा आहे, हे श्रेष्ठा. कृष्णेने जे कष्ट भोगले त्याने माझं मन फारच व्याकुळ झालं आहे.
कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने । बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ।। 6
तो कीचक कोणत्या कुळात जन्मला, हे मला सांग, हे मुनी. तो बलाने मदमस्त कसा झाला आणि मत्स्यराजाचा मेहुणा कसा झाला?
दृष्ट्वापि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम् । नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ।। 7
स्वतःची प्रिय पत्नी सूतपुत्राने मारली असतानाही त्या वीरांनी काहीच प्रतिक्रिया दाखवली नाही; त्यांनी त्याच्या विरुद्ध काय केलं?
त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः। एतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ।। 8
तुम्ही विचारलेला हा प्रश्न कुरूंच्या कीर्तीला वाढवणारा आहे. हे राजन, मी ते सर्व तंतोतंत आणि सविस्तर सांगतो.
ब्राह्मण्यां क्षत्रियाञ्जातः सूतो भवति पार्थिव । प्रातिलोम्येन जातानां स ह्येको द्विज एव तु ।। 9
ब्राह्मण स्त्री आणि क्षत्रिय पुरुष यांच्यात जन्मलेला मुलगा सूत होतो, हे राजन. मिश्र जातींमध्ये तोच एक द्विज मानला जातो.
रथकारमितीमं हि क्रियायुक्तं द्विजन्मनाम्। क्षत्रियादवरो वैश्याद्विशिष्ट इति चक्षते ।। 10
द्विजांच्या कर्तव्यांमध्ये रमणारा असा हा रथकार म्हणून ओळखला जातो. तो क्षत्रियापेक्षा नीच पण वैश्यापेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो.
सह सूतेन संबन्धः कृतः पूर्वं नराधिपैः। तेन तु प्रातिलोम्येन राजशब्दो न लभ्यते ।। 11
पूर्वीच्या राजांनी सूतांशी संबंध ठेवले, पण अशा मिश्र विवाहाने 'राजा' हा मान मिळत नाही.
तेषां तु सूतविषयः सूतानां नामतः कृतः। उपजीव्यं च यत्क्षेत्रं राजन्सूतेन वै पुरा ।। 12
सूतांच्या प्रदेशाला त्यांच्या नावावरून ओळखले जाई, आणि ज्या जमिनीवर सूत राहत असत, तीच त्यांची उपजीविका होती, हे राजन.
सूतानामधिपो राजा केकयो नाम विश्रुतः। राजकन्यासमुद्भूतः सारथ्येऽनुपमोऽभवत् ।। 13
सूतांमध्ये केकय नावाचा एक प्रसिद्ध राजा होता. तो राजकन्येपासून जन्मलेला आणि रथ चालवण्यात अद्वितीय होता.
पुत्रास्तस्य कुरुश्रेष्ठ मालव्यां जझिरे तदा। कीचका इति विख्याताः शतं षट् चैव भारत ।। 14
हे कुरूश्रेष्ठ, त्याच्या मालवी या स्त्रीपासून शंभर सहा कीचक नावाचे सुप्रसिद्ध पुत्र जन्मले.
तेषामासीद्बलश्रेष्ठः कीचकः सर्वजित्प्रभो। अग्रजो बलसंमत्तस्तेनासीत्सूतषट्शतम् ।। 15
त्यांच्यात कीचक हा सर्वात मोठा आणि बलवान होता. तो बळात सर्वश्रेष्ठ होता, आणि त्याच्यामुळे तिथे सहाशे सूत झाले.
मालव्या एव कौरव्य तत्र ह्यवरजाऽभवत्। तस्यां केकयराज्ञस्तु सुदेष्णा दुहिताऽभवत् ।। 16
हे कौऱव्य, मालवांमध्येच एक धाकटी मुलगी होती. तिच्या आणि केकयराजाच्या संयोगाने सुदेष्णा नावाची कन्या झाली.
तां विराटस्य मात्स्यस्य केकयः प्रददौ मुदा। सुरथायां मृतायां तु कौसल्यां श्वेतमातरि ।। 17
केकयाने आनंदाने सुदेष्णा ही सुभटाच्या मृत्यूनंतर, कौसल्या ही श्वेताची आई असताना, मत्स्यराज विराटाला दिली.
श्वेते विनष्टे शङ्खे च गते मातुलवेश्मनि । सुदेष्णां महिषीं लब्ध्वा राज दुःखमपानुदत् ।। 18
श्वेत मरण पावला आणि शंख मावसाच्या घरी गेला, तेव्हा राजाने सुदेष्णा ही मुख्य राणी मिळवून आपले दुःख दूर केले.
उत्तरं चोत्तरां चैव विराटात्पृथिवीपते। सुदेष्णा सुषुवे देवी कैकेयी कुलवृद्धये ।। 19
हे पृथ्वीपती, सुदेष्णा या कैकेयीने विराटापासून उत्तरा आणि उत्तर या दोघांना जन्म दिला, आणि त्यामुळे घराण्याची वाढ झाली.