एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम्। केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ।। 58
असे म्हणून ती सुंदर बांध्याची स्त्री, आपले सुंदर तोंड पुसते, सैल झालेले, रक्ताने माखलेले केस पुन्हा बांधते.
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव। प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ।। 59
धूळेने माखलेले सर्वांग, हत्तीच्या राणीप्रमाणे, नागाच्या सोंडेप्रमाणे जाड मांड्या घेऊन, ती पतीच्या आज्ञेने पुढे निघाली.
विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा। प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ।। 60
हरिणाच्या पिल्लासारखे डोळे, उघडी छाती, तिच्या तेजाने ती जणू चंद्राच्या प्रकाशासारखी दिसत होती, काळ्या मेघांनी झाकलेली.
यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम्। तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः। समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ।। 61
जिच्यासाठी पांडव आपले प्राणही देऊ शकतात, ती कृष्णा अशी अवस्थेत दिसली तरी, हे धर्मनिष्ठ, क्षमावंत पांडव आपला संकल्प कधीच मोडत नाहीत, जसे समुद्र कधीही आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम्। रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ।। 62
ती सैरंध्री थरथरत, रडत सुदेष्णेच्या महालात गेली आणि तिच्या समोर उभी राहिली.
तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता। किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ।। 63
विराटाची राणी, कठोरपणे तिला म्हणाली, "हे कमळासारख्या ओठांची, डोळ्यांची आणि नाकाची, हे काय झाले?"
रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम्। बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्। नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ।। 64
तू रडताना, तुझ्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळतात, ते पूर्ण चंद्रासारखे चमकत आहेत; तुझे ओठ बिंब फळासारखे लाल आहेत, तुझे डोळे काळ्या तारांसारखे गडद आहेत, आणि तुझ्या तोंडातून पाणी वाहते, त्यामुळे तुझे मुख तेजस्वी दिसते.
कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने। को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ।। 65
अगं सुंदरिये, तुला कोणी त्रास दिला? तू का रडतेस? कोण आपल्या पत्नी, मुलं आणि नातेवाईकांपासून वेगळा झाला आहे?
कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति। ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ।। 66
आज कोणाच्या रागामुळे राजा शिक्षा देईल? मला सांग, तुला काय हवे आहे? मी कोणाला सोडू किंवा मारू, फक्त सांग.
तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि। भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ।। 67
कृष्णा दीर्घ श्वास घेत म्हणाली, 'तू माझं नाव विचारतेस, पण तुला ते माहीत आहे. माझ्या भावाने मला तुझ्याकडे पाठवलंय, मग असा गर्व का दाखवतेस?'
कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम्। सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ।। 68
किचकाने मला तिथे मारलं नाही, जरी तो मद्यधुंद होता, मी राजाच्या समोर सभेत गेले, जशी एखादी व्यक्ती एकाकी जंगलात जाते.
घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे। भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम्। यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ।। 69
जर तुला वाटत असेल, तर मी त्या किचकाला ठार मारीन, ज्याचे दात सुंदर आहेत; तो खरोखरच माझा भाऊ असेल, जो धर्मनिष्ठ स्त्रीवर अन्याय करतो, ज्याने वासनेने अंध होऊन तुला, इतकी दुर्मिळ असलेली, अपमानित केले.
अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः। मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ।। 70
आजच, ज्यांच्यावर त्याने अपराध केला आहे, ते त्याला ठार मारतील; मला वाटतं, आज किंवा उद्या तो या जगातून निघून जाईल.
भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै। सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ।। 71
आजच त्वरेने आपल्या भावासाठी जीवंत श्राद्ध कर; त्याला आनंदी कर, कारण मला वाटत नाही की तो जिवंत राहील.
तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम्। एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ।। 72
माझ्या पाच नवऱ्यांपैकी, जे सर्व धर्मशील आहेत, त्यातील एक अत्यंत भयंकर आहे, आणि पृथ्वीवर त्याच्या बळाला तोड नाही.
निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम्। न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ।। 73
तो रागावला तर एका रात्रीत हे जग माणसाविना करू शकतो; पण तो गंधर्व, जो हवी तशी रूपे घेतो, अजून रागावलेला नाही.
नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम्। तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः। विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ।। 74
नक्कीच, जेव्हा त्याला माझ्या पायावर झालेल्या या आघाताची बातमी कळेल, त्याच क्षणी तो दुष्ट किचक, त्याचे पुत्र, भाऊ आणि नातेवाईक, वाईट कर्म करणाऱ्यासारखे नष्ट होतील.
अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः। एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः। नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ।। 75
हे पूर्वीही बुद्धिमान आणि श्रेष्ठ पुरुषांनी सांगितले आहे: जेव्हा एखादा मनुष्य वाईट कर्म करतो, आणि काळाच्या फासात अडकतो, तेव्हा त्याच्या चुकीमुळे त्याचं संपूर्ण कुटुंब नष्ट होतं.
सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता। कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ।। 76
सुदेष्णेला असं सांगून, सैरंध्री दुःखाने व्याकुळ झाली आणि किचकाच्या मृत्यूसाठी व्रत घेतलं.
अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया। न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति। रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ।। 77
स्त्रियांनी विनंती केली, सुदेष्णेने तिचा सन्मान केला, पण ती न्हात नव्हती, जेवत नव्हती, अंग धुत नव्हती; तिचं तोंड रक्ताने माखलेलं होतं, डोळे सुजलेले होते.
तां तथा शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा प्ररुदितां स्त्रियः। कीचकस्य वधं सर्वा मनोभिश्च शशंसिरे ।। 78
तिला अशा दुःखात आणि रडताना पाहून, सर्व स्त्रियांच्या मनात किचकाच्या मृत्यूचीच इच्छा निर्माण झाली.
अहो दुःखतरं प्राप्ता कीचकेन पदा हता। पतिव्रता महाभागा द्रौपदी योषितांवरा ।। 1
अरे बापरे, किचकाने पायाने मारल्यामुळे, पतीवर निष्ठा असलेली, सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ आणि भाग्यवती द्रौपदीला मोठं दुःख सहन करावं लागलं.
दुःशलां स्मारयन्ती सा भर्तॄणां भगिनीं शुभाम्। नाशपत्सिन्धुराजं सा बलात्कारेण वाहिता ।। 2
ती आपल्या नवऱ्यांची पवित्र बहीण दुःशला हिची आठवण काढते, जिला सिंधूच्या राजाने जबरदस्तीने पळवून नेलं होतं.
किमर्थमिह संप्राप्ता कीचकेन दुरात्मना । नाशपत्तं महाभागा कृष्णा पादेन ताडिता ।। 3
ही कृष्णा, इतकी पुण्यवती असूनही, किचकासारख्या दुष्टाने पायाने मारली म्हणून, इथे का आली आहे?
तेजोराशिरियं देवी धर्मज्ञा सत्यवादिनी । केशपांशे परामृष्टा मर्षयन्ती ह्यशक्तवत् ।। 4
ही देवी तेजाचा खजिना आहे, धर्माची जाणणारी आणि सत्य बोलणारी आहे. तिचे केस पकडून ओढले गेले, तरी ती असहाय्य असल्यासारखी ते सहन करत होती.
नैतत्कारणमल्पं हि श्रोतुकामोऽस्मि सत्तम। कृष्णायास्तु परिक्लेशान्मनो मे दूयते भृशम् ।। 5
हे काही साधं कारण नाही; मला ते ऐकायची इच्छा आहे, हे श्रेष्ठा. कृष्णेने जे कष्ट भोगले त्याने माझं मन फारच व्याकुळ झालं आहे.
कस्य वंशे समुद्भूतः स च दुर्ललितो मुने । बलोन्मत्तः कथं चासीत्स्यालो मात्स्यस्य कीचकः ।। 6
तो कीचक कोणत्या कुळात जन्मला, हे मला सांग, हे मुनी. तो बलाने मदमस्त कसा झाला आणि मत्स्यराजाचा मेहुणा कसा झाला?
दृष्ट्वापि तां प्रियां भार्यां सूतपुत्रेण ताडिताम् । नैव चुक्षुभिरे वीराः किमकुर्वन्त तं प्रति ।। 7
स्वतःची प्रिय पत्नी सूतपुत्राने मारली असतानाही त्या वीरांनी काहीच प्रतिक्रिया दाखवली नाही; त्यांनी त्याच्या विरुद्ध काय केलं?
त्वदुक्तोऽयमनुप्रश्नः कुरूणां कीर्तिवर्धनः। एतत्सर्वं यथा वक्ष्ये विस्तरेणेह पार्थिव ।। 8
तुम्ही विचारलेला हा प्रश्न कुरूंच्या कीर्तीला वाढवणारा आहे. हे राजन, मी ते सर्व तंतोतंत आणि सविस्तर सांगतो.
ब्राह्मण्यां क्षत्रियाञ्जातः सूतो भवति पार्थिव । प्रातिलोम्येन जातानां स ह्येको द्विज एव तु ।। 9
ब्राह्मण स्त्री आणि क्षत्रिय पुरुष यांच्यात जन्मलेला मुलगा सूत होतो, हे राजन. मिश्र जातींमध्ये तोच एक द्विज मानला जातो.