पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ।। 48
लहानपणी वडील, तारुण्यात पती आणि वृद्धपणी मुलगा स्त्रीचे रक्षण करतो. स्त्रीला स्वातंत्र्य नसते.
भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन। बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः । अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ।। 49
पतीच्या भीतीने पत्नी कधीच रागावत नाही. अनेक संकटे आली, शत्रूंनी अपमान केला, तरी जी स्त्री एकनिष्ठ आणि शुद्ध राहते, ती पुण्यलोकाला पोहोचते.
न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव। न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ।। 50
तुझे पती रागावण्याचा योग्य काळ ओळखत नाहीत. वॄत्राचा संहार करणारेही आपल्या पत्नीवर रागावत नाहीत. म्हणूनच, रूप बदलणारे गंधर्व तुझ्या मागे लागत नाहीत.
यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने। तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ।। 51
अगं मोठ्या डोळ्यांची, जर काही वचन दिले असेल, तर ते आठव. तू क्षमाशील आहेस, कारण क्षमा हाच श्रेष्ठ धर्म आहे.
क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः। क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ।। 52
क्षमा म्हणजे धर्म, क्षमा म्हणजे सत्य, क्षमा म्हणजे दान, क्षमा म्हणजे तप. क्षमावंतांना हे जग आणि पुढील जन्मही मिळतो.
द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत्।। 53
बारा महिन्यांचा, चोवीस पक्षांचा, त्रेसष्टशे दिवसांचा वर्ष, हे कोण क्षमाशिवाय सहन करू शकेल?
गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम्। व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ।। 54
जा सैरंध्री, गंधर्व तुझ्या मनासारखे करतील आणि ज्यामुळे तुला दुःख झाले, ते दूर करतील.
इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट्। विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ।। 55
हे बोलून ती तिथेच उभी असताना, धर्मराज पुन्हा म्हणाले, "हे सुभगे, तू राजसभेतील खेळात अडथळा आणतेस."
तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः। एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ।। 56
म्हणून, सुंदर कंबरेच्या स्त्री, तू आम्हाला नटासारखी दिसतेस. असे पतीने म्हटल्यावर तिने वर पाहून उत्तर दिले.
सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः। शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ।। 57
विद्वान, तू जे बोललास ते खरे आहे. मला पुन्हा नटीच समज, कारण मी त्या घरातील आहे, ज्यांचा मोठा माणूस फासे खेळण्यात पटाईत आहे.
एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम्। केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ।। 58
असे म्हणून ती सुंदर बांध्याची स्त्री, आपले सुंदर तोंड पुसते, सैल झालेले, रक्ताने माखलेले केस पुन्हा बांधते.
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव। प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ।। 59
धूळेने माखलेले सर्वांग, हत्तीच्या राणीप्रमाणे, नागाच्या सोंडेप्रमाणे जाड मांड्या घेऊन, ती पतीच्या आज्ञेने पुढे निघाली.
विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा। प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ।। 60
हरिणाच्या पिल्लासारखे डोळे, उघडी छाती, तिच्या तेजाने ती जणू चंद्राच्या प्रकाशासारखी दिसत होती, काळ्या मेघांनी झाकलेली.
यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम्। तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः। समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ।। 61
जिच्यासाठी पांडव आपले प्राणही देऊ शकतात, ती कृष्णा अशी अवस्थेत दिसली तरी, हे धर्मनिष्ठ, क्षमावंत पांडव आपला संकल्प कधीच मोडत नाहीत, जसे समुद्र कधीही आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम्। रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ।। 62
ती सैरंध्री थरथरत, रडत सुदेष्णेच्या महालात गेली आणि तिच्या समोर उभी राहिली.
तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता। किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ।। 63
विराटाची राणी, कठोरपणे तिला म्हणाली, "हे कमळासारख्या ओठांची, डोळ्यांची आणि नाकाची, हे काय झाले?"
रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम्। बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्। नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ।। 64
तू रडताना, तुझ्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळतात, ते पूर्ण चंद्रासारखे चमकत आहेत; तुझे ओठ बिंब फळासारखे लाल आहेत, तुझे डोळे काळ्या तारांसारखे गडद आहेत, आणि तुझ्या तोंडातून पाणी वाहते, त्यामुळे तुझे मुख तेजस्वी दिसते.
कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने। को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ।। 65
अगं सुंदरिये, तुला कोणी त्रास दिला? तू का रडतेस? कोण आपल्या पत्नी, मुलं आणि नातेवाईकांपासून वेगळा झाला आहे?
कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति। ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ।। 66
आज कोणाच्या रागामुळे राजा शिक्षा देईल? मला सांग, तुला काय हवे आहे? मी कोणाला सोडू किंवा मारू, फक्त सांग.
तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि। भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ।। 67
कृष्णा दीर्घ श्वास घेत म्हणाली, 'तू माझं नाव विचारतेस, पण तुला ते माहीत आहे. माझ्या भावाने मला तुझ्याकडे पाठवलंय, मग असा गर्व का दाखवतेस?'
कीचको माऽवधीत्तत्र सुराहारीमितोगताम्। सभायां पश्यतो राज्ञो यथा वै निर्जने वने ।। 68
किचकाने मला तिथे मारलं नाही, जरी तो मद्यधुंद होता, मी राजाच्या समोर सभेत गेले, जशी एखादी व्यक्ती एकाकी जंगलात जाते.
घातयामि सुदन्तोष्ठि कीचकं यदि मन्यसे। भ्राता यद्येष मे व्यक्तं योऽतीतो धर्मचारिणीम्। यस्त्वां कामाभिभूतात्मा दुर्लभामवमन्यते ।। 69
जर तुला वाटत असेल, तर मी त्या किचकाला ठार मारीन, ज्याचे दात सुंदर आहेत; तो खरोखरच माझा भाऊ असेल, जो धर्मनिष्ठ स्त्रीवर अन्याय करतो, ज्याने वासनेने अंध होऊन तुला, इतकी दुर्मिळ असलेली, अपमानित केले.
अद्यैव तं हनिष्यन्ति येषामागस्करो हि सः। मन्येऽहमद्य वा श्वो वा परलोकं गमिष्यति ।। 70
आजच, ज्यांच्यावर त्याने अपराध केला आहे, ते त्याला ठार मारतील; मला वाटतं, आज किंवा उद्या तो या जगातून निघून जाईल.
भ्रातुः प्रयच्छ त्वरिता जीवच्छ्राद्धं त्वमद्य वै। सुहृष्टं कुरु वै चैनं नासून्मन्ये धरिष्यति ।। 71
आजच त्वरेने आपल्या भावासाठी जीवंत श्राद्ध कर; त्याला आनंदी कर, कारण मला वाटत नाही की तो जिवंत राहील.
तेषां हि मम भर्तॄणां पञ्चानां धर्मचारिणाम्। एको दुर्धषणोऽत्यर्थं बले चाप्रतिमो भुवि ।। 72
माझ्या पाच नवऱ्यांपैकी, जे सर्व धर्मशील आहेत, त्यातील एक अत्यंत भयंकर आहे, आणि पृथ्वीवर त्याच्या बळाला तोड नाही.
निर्मनुष्यमिमं लोकं कुर्यात्क्रुद्धो निशामिमाम्। न स संक्रुध्यते तावद्गन्धर्वः कामरूपधृत् ।। 73
तो रागावला तर एका रात्रीत हे जग माणसाविना करू शकतो; पण तो गंधर्व, जो हवी तशी रूपे घेतो, अजून रागावलेला नाही.
नूनं ज्ञास्यति यावद्वै ममैतत्पादघातनम्। तत्क्षणात्कीचकः पापः सपुत्रभ्रातृबान्धवः। विनशिष्यति दुष्टात्मा यथा दुष्कृतकर्मकृत् ।। 74
नक्कीच, जेव्हा त्याला माझ्या पायावर झालेल्या या आघाताची बातमी कळेल, त्याच क्षणी तो दुष्ट किचक, त्याचे पुत्र, भाऊ आणि नातेवाईक, वाईट कर्म करणाऱ्यासारखे नष्ट होतील.
अपि चैतत्पुरा प्रोक्तं निपुणैर्मनुजोत्तमैः। एकस्तु कुरुते पापं कालपाशवशं गतः। नीचेनात्मापराधेन कुलं तेन विनश्यति ।। 75
हे पूर्वीही बुद्धिमान आणि श्रेष्ठ पुरुषांनी सांगितले आहे: जेव्हा एखादा मनुष्य वाईट कर्म करतो, आणि काळाच्या फासात अडकतो, तेव्हा त्याच्या चुकीमुळे त्याचं संपूर्ण कुटुंब नष्ट होतं.
सुदेष्णामेवमुक्त्वा तु सैरन्ध्री दुःखमोहिता। कीचकस्य वधार्थाय व्रतदीक्षामुपागमत् ।। 76
सुदेष्णेला असं सांगून, सैरंध्री दुःखाने व्याकुळ झाली आणि किचकाच्या मृत्यूसाठी व्रत घेतलं.
अभ्यर्थिता च नारीभिर्मानिता च सुदेष्णया। न च स्नाति न चाश्नाति न पांसून्परिमार्जति। रुधिरक्लिन्नवदना बभूव मृदितेक्षणा ।। 77
स्त्रियांनी विनंती केली, सुदेष्णेने तिचा सन्मान केला, पण ती न्हात नव्हती, जेवत नव्हती, अंग धुत नव्हती; तिचं तोंड रक्ताने माखलेलं होतं, डोळे सुजलेले होते.