सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना। सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा वधम् ।। 38
जी शुभलक्षणांनी युक्त आहे, जिचा चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा आहे, सुंदर आणि मनोहर आहे—ती पायाने शिक्षा मिळवण्यास योग्य नाही.
देवदेवीव सुभगा शक्रदेवीव शोभना। अप्सरा इव सारूप्यान्नेयं योग्या पदा वधम् ।। 39
ती देवतांसारखी मनोहर, इंद्रपत्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि अप्सरेसारखी सुंदर आहे—ती पायाने शिक्षा मिळवण्यास योग्य नाही.
इति स्मापूजसंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ।। 40
अशा प्रकारे कृष्णेला पाहून, त्या सभेतील लोकांनी तिथेच तिचा सन्मान केला.
सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता। तूष्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम् ।। 41
ती सुंदर कंबरेची स्त्री, खोल श्वास घेऊन, जमिनीवर बसली, चेहरा खाली घालून, आणि युधिष्ठिर काही बोलणार आहे हे पाहून गप्प राहिली.
युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आस्रवत्। अब्रवीद्धर्मपुत्रोऽथ सैरन्ध्रीं महिषीं प्रियाम् । कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् ।। 42
युधिष्ठिराच्या रागामुळे त्याच्या कपाळावर घाम आला; मग धर्मपुत्राने, राजा जवळ असताना, भिक्षुकाचे रूप घेतलेल्या सैरंध्री, आपल्या प्रिय राणी कृष्णेला असे म्हटले.
गच्छ सैरन्ध्रि मा भैस्त्वं सुदेष्णाया निवेशनम् । राजा ह्ययं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः । यतस्त्वां न परित्राति सत्ये धर्मपथे स्थितः ।। 43
सैरंध्री, घाबरू नकोस, सुदेष्णेच्या राजवाड्यात जा. हा राजा विराट धर्मशील आहे आणि परलोकाची भीती बाळगतो; तो तुला वाचवत नाही, पण सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर आहे.
भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः। शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ।। 44
पतीची सेवा करणाऱ्या वीरपत्नींना अनेक कष्ट सहन करावे लागतात; पण त्या आपल्या निष्ठेने पतीच्या लोकात विजय मिळवतात.
मन्ये न कालः क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ।। 45
मला वाटते, हा राग व्यक्त करण्याचा काळ नाही; तुझे पती तुला पाहतात, म्हणूनच तेजस्वी गंधर्व तुझ्याकडे धावून येत नाहीत.
श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः। यथा धर्मः कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ।। 46
अगं सुंदर केसांची, आता मुक्तीधर्मावर आधारलेल्या गोष्टी ऐक. धर्माच्या मार्गाने वागणाऱ्या कुलवती स्त्रियांचा आचार कसा असावा, हे सांगते.
नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोषणम्। या तु भर्तारि शुश्रूषा सा स्वर्गायाभिजायते ।। 47
स्त्रियांसाठी यज्ञ नाही, श्राद्ध नाही, उपवासही नाही. पण जी स्त्री पतीची सेवा करते, तीच स्वर्गाला पात्र होते.
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ।। 48
लहानपणी वडील, तारुण्यात पती आणि वृद्धपणी मुलगा स्त्रीचे रक्षण करतो. स्त्रीला स्वातंत्र्य नसते.
भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन। बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः । अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ।। 49
पतीच्या भीतीने पत्नी कधीच रागावत नाही. अनेक संकटे आली, शत्रूंनी अपमान केला, तरी जी स्त्री एकनिष्ठ आणि शुद्ध राहते, ती पुण्यलोकाला पोहोचते.
न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव। न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ।। 50
तुझे पती रागावण्याचा योग्य काळ ओळखत नाहीत. वॄत्राचा संहार करणारेही आपल्या पत्नीवर रागावत नाहीत. म्हणूनच, रूप बदलणारे गंधर्व तुझ्या मागे लागत नाहीत.
यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने। तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ।। 51
अगं मोठ्या डोळ्यांची, जर काही वचन दिले असेल, तर ते आठव. तू क्षमाशील आहेस, कारण क्षमा हाच श्रेष्ठ धर्म आहे.
क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः। क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ।। 52
क्षमा म्हणजे धर्म, क्षमा म्हणजे सत्य, क्षमा म्हणजे दान, क्षमा म्हणजे तप. क्षमावंतांना हे जग आणि पुढील जन्मही मिळतो.
द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत्।। 53
बारा महिन्यांचा, चोवीस पक्षांचा, त्रेसष्टशे दिवसांचा वर्ष, हे कोण क्षमाशिवाय सहन करू शकेल?
गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम्। व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ।। 54
जा सैरंध्री, गंधर्व तुझ्या मनासारखे करतील आणि ज्यामुळे तुला दुःख झाले, ते दूर करतील.
इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट्। विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ।। 55
हे बोलून ती तिथेच उभी असताना, धर्मराज पुन्हा म्हणाले, "हे सुभगे, तू राजसभेतील खेळात अडथळा आणतेस."
तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः। एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ।। 56
म्हणून, सुंदर कंबरेच्या स्त्री, तू आम्हाला नटासारखी दिसतेस. असे पतीने म्हटल्यावर तिने वर पाहून उत्तर दिले.
सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः। शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ।। 57
विद्वान, तू जे बोललास ते खरे आहे. मला पुन्हा नटीच समज, कारण मी त्या घरातील आहे, ज्यांचा मोठा माणूस फासे खेळण्यात पटाईत आहे.
एवमुक्त्वा वरारोहा परिमृज्याननं शुभम्। केशान्विमुक्तान्संयम्य रुधिरेण समुक्षितान् ।। 58
असे म्हणून ती सुंदर बांध्याची स्त्री, आपले सुंदर तोंड पुसते, सैल झालेले, रक्ताने माखलेले केस पुन्हा बांधते.
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गी गजराजवधूरिव। प्रतस्थे नागनासोरूर्भर्तुराज्ञाय शासनम् ।। 59
धूळेने माखलेले सर्वांग, हत्तीच्या राणीप्रमाणे, नागाच्या सोंडेप्रमाणे जाड मांड्या घेऊन, ती पतीच्या आज्ञेने पुढे निघाली.
विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा। प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ।। 60
हरिणाच्या पिल्लासारखे डोळे, उघडी छाती, तिच्या तेजाने ती जणू चंद्राच्या प्रकाशासारखी दिसत होती, काळ्या मेघांनी झाकलेली.
यस्यार्थे पाण्डवेयास्तु त्यजेयुरपि जीवितम्। तां ते दृष्ट्वा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिणः। समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ।। 61
जिच्यासाठी पांडव आपले प्राणही देऊ शकतात, ती कृष्णा अशी अवस्थेत दिसली तरी, हे धर्मनिष्ठ, क्षमावंत पांडव आपला संकल्प कधीच मोडत नाहीत, जसे समुद्र कधीही आपली मर्यादा ओलांडत नाही.
सा प्रविश्य प्रवेपन्ती सुदेष्णाया निवेशनम्। रुदन्ती चारुसर्वाङ्गी तस्यास्तस्थावथाग्रतः ।। 62
ती सैरंध्री थरथरत, रडत सुदेष्णेच्या महालात गेली आणि तिच्या समोर उभी राहिली.
तामुवाच विराटस्य महिषी शाठ्यमास्थिता। किमिदं पद्मसंकाशं सुदन्तोष्ठाक्षिनासिकम् ।। 63
विराटाची राणी, कठोरपणे तिला म्हणाली, "हे कमळासारख्या ओठांची, डोळ्यांची आणि नाकाची, हे काय झाले?"
रुदन्त्या अवमृष्टास्रं पूर्णेन्दुसमवर्चसम्। बिम्बोष्ठं कृष्णताराभ्यामत्यन्तरुचिरप्रभम्। नयनाभ्यामजिह्याभ्यां मुखं ते मुञ्चते जलम् ।। 64
तू रडताना, तुझ्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळतात, ते पूर्ण चंद्रासारखे चमकत आहेत; तुझे ओठ बिंब फळासारखे लाल आहेत, तुझे डोळे काळ्या तारांसारखे गडद आहेत, आणि तुझ्या तोंडातून पाणी वाहते, त्यामुळे तुझे मुख तेजस्वी दिसते.
कस्त्वाऽवधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने। को विप्रयुज्यते दारैः सपुत्रैः सहबान्धवैः ।। 65
अगं सुंदरिये, तुला कोणी त्रास दिला? तू का रडतेस? कोण आपल्या पत्नी, मुलं आणि नातेवाईकांपासून वेगळा झाला आहे?
कस्याद्य राजा कुपितो वधमाज्ञापयिष्यति। ब्रूहि किं ते प्रियं कर्म कं त्यजे घातयामि वा ।। 66
आज कोणाच्या रागामुळे राजा शिक्षा देईल? मला सांग, तुला काय हवे आहे? मी कोणाला सोडू किंवा मारू, फक्त सांग.
तां निःश्वस्याब्रवीत्कृष्णा जानन्ती नाम पृच्छसि। भ्रातुस्त्वं मामनुप्रेष्य किमेवं हि विकत्थसे ।। 67
कृष्णा दीर्घ श्वास घेत म्हणाली, 'तू माझं नाव विचारतेस, पण तुला ते माहीत आहे. माझ्या भावाने मला तुझ्याकडे पाठवलंय, मग असा गर्व का दाखवतेस?'