धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति। न चेद्विशल्यः क्रियते सर्वे विद्धाः सभासदः ।। 28
धर्मावर अन्यायाचा आघात होतो आणि तो सभाेत येतो, पण त्याच्या जखमेवर उपाय केला नाही, तर त्या सभेतील सर्वजण जणू जखमी होतात.
यत्र धर्मो ह्यधर्मेम सत्यं यत्रानृतेन च। हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ।। 29
जिथे धर्मावर अन्यायाचा घाव पडतो आणि सत्यावर असत्याचा विजय होतो, तेव्हा सर्वांच्या समोरच, त्या सभेतील लोक जणू नष्ट होतात.
तस्यास्तत्कृपणं श्रुत्वा सैरन्ध्र्याः परिदेवितम्। ततः सभ्यास्तु ते सर्वे भूयः कृष्णामपूजयन्। साधुसाध्विति चाप्याहुः कीचकं चाप्यगर्हयन् ।। 30
सैरंध्रीचे दुःखाने भरलेले रडणे ऐकून, त्या सभेतील सर्वांनी पुन्हा कृष्णेला सन्मान दिला, तिचे कौतुक केले आणि कीचकाचा निषेध केला.
केचित्कृष्णां प्रशंसन्ति केचिन्निन्दन्ति कीचकम्। केचिन्निन्दन्ति राजानं केचिद्देवीं च तां नराः ।। 31
काही जण कृष्णेचे कौतुक करतात, काही कीचकाची निंदा करतात, काही राजाला दोष देतात, तर काही पुरुष राणीवर टीका करतात.
यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा। परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ।। 32
ज्याच्या घरी ही सर्वांगसुंदर, मोठ्या डोळ्यांची स्त्री पत्नी म्हणून आहे, त्याला मोठा लाभ मिळाला आहे; त्याने कधीच दुःखी व्हायला नको.
यस्या गात्रं शुभं पीनं मुखं जयति पङ्कजम्। गतिर्हंसं स्मितं कुन्दं सौषा नार्हति पद्वधम् ।। 33
जिचे शरीर सुंदर आणि भरदार आहे, चेहरा कमळासारखा तेजस्वी आहे, चाल हंसासारखी आहे आणि हसू कुंदासारखे शुभ्र आहे—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनिबन्धनाः। स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैषा नार्हति पद्वधम् ।। 34
जिच्या तोंडात बत्तीस शुभ्र दात आहेत, जे मांसात घट्ट बसलेले आहेत, आणि जिचे केस मऊ व चमकदार आहेत—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
पद्मं चक्रं ध्वजं शङ्खं प्रासादो मकरस्तथा। यस्याः पाणितले सन्ति सैषा नार्हति पद्वधम् ।। 35
जिच्या हातावर कमळ, चक्र, ध्वज, शंख, राजवाडा आणि मकर यांची चिन्हे आहेत—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः । समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ।। 36
जिच्या शरीरावर चार उजवीकडे वळणारे भुवंग आहेत, आणि जिचे शरीर सम, सुंदर व गुळगुळीत आहे—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या। कन्या कमलपत्राक्षी कथमर्हति पद्वधम् ।। 37
जिचे हातपाय आणि दात कुठेही तडा गेलेले नाहीत, आणि जिचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत, अशी कन्या पायाने मारण्यास कशी योग्य ठरेल?
सेयं लक्षणसंपन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना। सुरूपिणी सुवदना नेयं योग्या पदा वधम् ।। 38
जी शुभलक्षणांनी युक्त आहे, जिचा चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा आहे, सुंदर आणि मनोहर आहे—ती पायाने शिक्षा मिळवण्यास योग्य नाही.
देवदेवीव सुभगा शक्रदेवीव शोभना। अप्सरा इव सारूप्यान्नेयं योग्या पदा वधम् ।। 39
ती देवतांसारखी मनोहर, इंद्रपत्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि अप्सरेसारखी सुंदर आहे—ती पायाने शिक्षा मिळवण्यास योग्य नाही.
इति स्मापूजसंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ।। 40
अशा प्रकारे कृष्णेला पाहून, त्या सभेतील लोकांनी तिथेच तिचा सन्मान केला.
सा विनिःश्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता। तूष्णीमासीत्तदा दृष्ट्वा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम् ।। 41
ती सुंदर कंबरेची स्त्री, खोल श्वास घेऊन, जमिनीवर बसली, चेहरा खाली घालून, आणि युधिष्ठिर काही बोलणार आहे हे पाहून गप्प राहिली.
युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आस्रवत्। अब्रवीद्धर्मपुत्रोऽथ सैरन्ध्रीं महिषीं प्रियाम् । कृष्णां तत्र नृपाभ्याशे परिव्राजकरूपधृत् ।। 42
युधिष्ठिराच्या रागामुळे त्याच्या कपाळावर घाम आला; मग धर्मपुत्राने, राजा जवळ असताना, भिक्षुकाचे रूप घेतलेल्या सैरंध्री, आपल्या प्रिय राणी कृष्णेला असे म्हटले.
गच्छ सैरन्ध्रि मा भैस्त्वं सुदेष्णाया निवेशनम् । राजा ह्ययं धर्मशीलो विराटः परलोकभीः । यतस्त्वां न परित्राति सत्ये धर्मपथे स्थितः ।। 43
सैरंध्री, घाबरू नकोस, सुदेष्णेच्या राजवाड्यात जा. हा राजा विराट धर्मशील आहे आणि परलोकाची भीती बाळगतो; तो तुला वाचवत नाही, पण सत्य आणि धर्माच्या मार्गावर आहे.
भर्तारमनुरुन्धन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः। शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ।। 44
पतीची सेवा करणाऱ्या वीरपत्नींना अनेक कष्ट सहन करावे लागतात; पण त्या आपल्या निष्ठेने पतीच्या लोकात विजय मिळवतात.
मन्ये न कालः क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ।। 45
मला वाटते, हा राग व्यक्त करण्याचा काळ नाही; तुझे पती तुला पाहतात, म्हणूनच तेजस्वी गंधर्व तुझ्याकडे धावून येत नाहीत.
श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रयाः कथाः। यथा धर्मः कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात् ।। 46
अगं सुंदर केसांची, आता मुक्तीधर्मावर आधारलेल्या गोष्टी ऐक. धर्माच्या मार्गाने वागणाऱ्या कुलवती स्त्रियांचा आचार कसा असावा, हे सांगते.
नास्ति यज्ञः स्त्रियाः कश्चिन्न श्राद्धं नाप्युपोषणम्। या तु भर्तारि शुश्रूषा सा स्वर्गायाभिजायते ।। 47
स्त्रियांसाठी यज्ञ नाही, श्राद्ध नाही, उपवासही नाही. पण जी स्त्री पतीची सेवा करते, तीच स्वर्गाला पात्र होते.
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने। पुत्रस्तु स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ।। 48
लहानपणी वडील, तारुण्यात पती आणि वृद्धपणी मुलगा स्त्रीचे रक्षण करतो. स्त्रीला स्वातंत्र्य नसते.
भीरु भर्तृभयात्पत्न्यो न क्रुध्यन्ति कदाचन। बहुभिश्च परिक्लेशैरवज्ञाताश्च शत्रुभिः । अनन्यभावाः शुद्धाश्च पुण्यलोकं जयन्त्युत ।। 49
पतीच्या भीतीने पत्नी कधीच रागावत नाही. अनेक संकटे आली, शत्रूंनी अपमान केला, तरी जी स्त्री एकनिष्ठ आणि शुद्ध राहते, ती पुण्यलोकाला पोहोचते.
न क्रोधकालं नियतं पश्यन्ति पतयस्तव। न क्रुद्धान्प्रतियायाद्वै पतींस्ते वृत्रहा अपि। तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः कामरूपिणः ।। 50
तुझे पती रागावण्याचा योग्य काळ ओळखत नाहीत. वॄत्राचा संहार करणारेही आपल्या पत्नीवर रागावत नाहीत. म्हणूनच, रूप बदलणारे गंधर्व तुझ्या मागे लागत नाहीत.
यदि ते समयः कश्चित्कृतो ह्यायतलोचने। तं स्मरस्व क्षमाशीले क्षमा धर्मो ह्यनुत्तमः ।। 51
अगं मोठ्या डोळ्यांची, जर काही वचन दिले असेल, तर ते आठव. तू क्षमाशील आहेस, कारण क्षमा हाच श्रेष्ठ धर्म आहे.
क्षमा धर्मः क्षमा सत्यं क्षमा दानं क्षमा तपः। क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावतांम् ।। 52
क्षमा म्हणजे धर्म, क्षमा म्हणजे सत्य, क्षमा म्हणजे दान, क्षमा म्हणजे तप. क्षमावंतांना हे जग आणि पुढील जन्मही मिळतो.
द्व्यंशिनो द्वादशाङ्गस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। कस्त्रिषष्ठिशतारस्य मासोनस्याक्षमी भवेत्।। 53
बारा महिन्यांचा, चोवीस पक्षांचा, त्रेसष्टशे दिवसांचा वर्ष, हे कोण क्षमाशिवाय सहन करू शकेल?
गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम्। व्यपनेष्यन्ति ते दुःखं येन ते विप्रियं कृतम् ।। 54
जा सैरंध्री, गंधर्व तुझ्या मनासारखे करतील आणि ज्यामुळे तुला दुःख झाले, ते दूर करतील.
इत्येवमुक्ते तिष्ठन्तीं पुनरेवाह धर्मराट्। विघ्नं करोषि वै भद्रे दीव्यतां राजसंसदि ।। 55
हे बोलून ती तिथेच उभी असताना, धर्मराज पुन्हा म्हणाले, "हे सुभगे, तू राजसभेतील खेळात अडथळा आणतेस."
तस्मात्त्वमपि सुश्रोणि शैलूषीव विभासि नः। एवमुक्ता तु सा भर्त्रा समुद्वीक्ष्याब्रवीदिदम् ।। 56
म्हणून, सुंदर कंबरेच्या स्त्री, तू आम्हाला नटासारखी दिसतेस. असे पतीने म्हटल्यावर तिने वर पाहून उत्तर दिले.
सत्यमुक्तं त्वया विद्वञ्शैलूषीं विद्धि मां पुनः। शैलूषकस्य तस्याहं येषां ज्येष्ठोऽक्षकोविदः ।। 57
विद्वान, तू जे बोललास ते खरे आहे. मला पुन्हा नटीच समज, कारण मी त्या घरातील आहे, ज्यांचा मोठा माणूस फासे खेळण्यात पटाईत आहे.