नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि। नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ।। 8
राजा विराट, मी तुला राजसभेत दोष देत नाही; आणि तुझ्या समोर या मत्स्याला मारण्याची मला परवानगी नाही.
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम्। विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ।। 9
सभासदांनी किचकाचा, जो धर्माचा भंग करतो, त्याचा विचार करावा; विराटराजा, मी निरपराध असूनही, कोणाच्याही आधाराविना आहे हे पाहा.
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ।। 10
वाईट लोकांशी गोड बोलून काहीच साधत नाही; वाईटांना शिक्षा दिलीच पाहिजे.
अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्। स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ।। 11
जो राजा दोष नसताना लोकांना शिक्षा करतो, आणि दोषी असलेल्यांना शिक्षा करत नाही, त्याला या जगात 'राजा' म्हणण्यास कोणीही योग्य मानत नाही.
दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान्। अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा । दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ।। 12
राजाने गरीब, आंधळे, दीन, असहाय, लंगडे, कुबड, मंदबुद्धी, अनाथ, लहान मुले, वृद्ध, तसेच वाईट चोरांनी त्रास दिलेल्या पुरुष व स्त्रिया यांचे रक्षण करावे.
अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः । माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्। अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ।। 13
राजा अनाथांचा आधार असावा, वडिलांना वडिलासारखा, मातांना आईसारखा, गुरूंना गुरुंसारखा असावा; जे कुणाच्याही आधारावर नाहीत त्यांचा राजा आधार असावा, आणि सर्व लोकांसाठी राजा अंतिम आश्रय असावा.
विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः। स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ।। 14
विशेषतः, जर एखादी सती, अनाथ स्त्री वाईट लोकांनी त्रास दिली असेल, तर उत्तम पुरुषाने तिला आपल्या स्वतःच्या मुलीसारखे जपावे.
त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम्। अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ।। 15
राजा, मी तुझ्या घरी राहते, म्हणून मला तरी तुझ्या मुलीइतके तरी संरक्षण मिळायला हवे; बघ, किचकाने मला कसे मारले आहे.
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्। अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ।। 16
तुमच्या दोघांमध्ये नेमका काय वाद आहे, हे मला माहीत नाही; खरी गोष्ट न कळता मला काय नुकसान होईल?
येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 17
ज्यांच्या शत्रूंना कधीही झोप लागत नाही, जे पायाने पृथ्वी स्पर्श करतात, अशा माझ्या पतीची मी अभिमानी पत्नी आहे; अशा मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
ये च दद्युर्न याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः। येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते भृशम्। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 18
जे न मागता दान देतात, ब्राह्मण आणि सत्याचे पालन करतात, ज्यांच्या नगाऱ्यांचा आणि धनुष्याच्या तंतूंचा मोठा आवाज घुमतो, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
तेजस्विनस्तथा क्षान्ता बलवन्तश्च मानिनः। महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानतत्पराः। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 19
जे तेजस्वी, संयमी, बलवान, अभिमानी, मोठे धनुर्धारी, रणात शूर, आणि मान राखणारे आहेत, अशा माझ्या पतीची मी अभिमानी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
सर्वलोकमिमं हन्युर्यदि क्रुद्धा महाबलाः। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 20
जे महाबली रागावले तर संपूर्ण जग नष्ट करू शकतात, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
येषां नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 21
शौर्य, सत्य, बळ आणि संयम यात ज्यांना कोणीही समकक्ष नाही, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
येषां न सदृशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 22
धनसंपत्ती आणि इतर गुण यात ज्यांना पृथ्वीवर कोणीही तोडीस तोड नाही, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः। पश्यतो निहता राजंस्तेनेह जगतीपते ।। 23
राजा, विशेषतः तुझ्या समोर, आणि तुझ्या प्रजेला कल्याण व्हावे म्हणून तू पाहत असताना, मला त्या माणसाने इथे मारले.
शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम्। चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्वनु तेऽद्य महाबलाः ।। 24
जे शरण आलेल्यांचे रक्षण करतात, जे शरण मागणाऱ्यांना आधार देतात, ते महाबली आज कुठे आहेत, जे आता जगात लपून फिरतात?
कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम्। मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽतितेजसः ।। 25
जे बलवान आणि अत्यंत तेजस्वी आहेत, ते कमकुवत नसताना, आपल्या प्रिय आणि सती पत्नीला सूतपुत्र त्रास देतोय हे कसे सहन करतात?
क्वनु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेषां च तद्बलम्। न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्माना ।। 26
त्यांचा रोष कुठे गेला, त्यांचे बळ कुठे गेले? जेव्हा त्यांच्या पत्नीला वाईट माणूस त्रास देतो, तेव्हा ते तिचे रक्षण का करत नाहीत?
मयाऽपि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे। मां मर्षंयति यः पश्यन्वध्यमानामनागसम् ।। 27
विराटाच्या राज्यात, जिथे धर्माचा अपमान होतो, तिथे मी निरपराध असूनही, मला त्रास दिला जात असताना, तो पाहूनही सहन करतो, तर मी काय करू शकते?
धर्मो विद्धो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठति। न चेद्विशल्यः क्रियते सर्वे विद्धाः सभासदः ।। 28
धर्मावर अन्यायाचा आघात होतो आणि तो सभाेत येतो, पण त्याच्या जखमेवर उपाय केला नाही, तर त्या सभेतील सर्वजण जणू जखमी होतात.
यत्र धर्मो ह्यधर्मेम सत्यं यत्रानृतेन च। हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ।। 29
जिथे धर्मावर अन्यायाचा घाव पडतो आणि सत्यावर असत्याचा विजय होतो, तेव्हा सर्वांच्या समोरच, त्या सभेतील लोक जणू नष्ट होतात.
तस्यास्तत्कृपणं श्रुत्वा सैरन्ध्र्याः परिदेवितम्। ततः सभ्यास्तु ते सर्वे भूयः कृष्णामपूजयन्। साधुसाध्विति चाप्याहुः कीचकं चाप्यगर्हयन् ।। 30
सैरंध्रीचे दुःखाने भरलेले रडणे ऐकून, त्या सभेतील सर्वांनी पुन्हा कृष्णेला सन्मान दिला, तिचे कौतुक केले आणि कीचकाचा निषेध केला.
केचित्कृष्णां प्रशंसन्ति केचिन्निन्दन्ति कीचकम्। केचिन्निन्दन्ति राजानं केचिद्देवीं च तां नराः ।। 31
काही जण कृष्णेचे कौतुक करतात, काही कीचकाची निंदा करतात, काही राजाला दोष देतात, तर काही पुरुष राणीवर टीका करतात.
यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा। परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ।। 32
ज्याच्या घरी ही सर्वांगसुंदर, मोठ्या डोळ्यांची स्त्री पत्नी म्हणून आहे, त्याला मोठा लाभ मिळाला आहे; त्याने कधीच दुःखी व्हायला नको.
यस्या गात्रं शुभं पीनं मुखं जयति पङ्कजम्। गतिर्हंसं स्मितं कुन्दं सौषा नार्हति पद्वधम् ।। 33
जिचे शरीर सुंदर आणि भरदार आहे, चेहरा कमळासारखा तेजस्वी आहे, चाल हंसासारखी आहे आणि हसू कुंदासारखे शुभ्र आहे—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
द्वात्रिंशद्दशना यस्याः श्वेता मांसनिबन्धनाः। स्निग्धाश्च मृदवः केशाः सैषा नार्हति पद्वधम् ।। 34
जिच्या तोंडात बत्तीस शुभ्र दात आहेत, जे मांसात घट्ट बसलेले आहेत, आणि जिचे केस मऊ व चमकदार आहेत—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
पद्मं चक्रं ध्वजं शङ्खं प्रासादो मकरस्तथा। यस्याः पाणितले सन्ति सैषा नार्हति पद्वधम् ।। 35
जिच्या हातावर कमळ, चक्र, ध्वज, शंख, राजवाडा आणि मकर यांची चिन्हे आहेत—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
आवर्ताः खलु चत्वारः सर्वे चैव प्रदक्षिणाः । समं गात्रं शुभं स्निग्धं यस्या नार्हति पद्वधम् ।। 36
जिच्या शरीरावर चार उजवीकडे वळणारे भुवंग आहेत, आणि जिचे शरीर सम, सुंदर व गुळगुळीत आहे—तिला पायाने मारणे योग्य नाही.
अच्छिद्रहस्तपादा च अच्छिद्रदशना च या। कन्या कमलपत्राक्षी कथमर्हति पद्वधम् ।। 37
जिचे हातपाय आणि दात कुठेही तडा गेलेले नाहीत, आणि जिचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत, अशी कन्या पायाने मारण्यास कशी योग्य ठरेल?