तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा। सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः । पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ।। 62
माणूस मोहाने चांगले किंवा वाईट कर्म करून, स्वर्ग किंवा नरक मिळवतो; मृत्यूनंतर पश्चात्तापाने त्याचे मन जळते.
एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम्। शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ।। 63
असे सांगून ब्रह्मदेवाने शतक्रतूला परत पाठवले; आणि इंद्राने ब्रह्मदेवाची परवानगी घेऊन देवांचे राज्य चालवले.
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ।। 64
जसे देवराज आणि ब्रह्मदेव या दोघांनी सांगितले, तसेच तूही, राजेंद्र, कर्तव्य आणि अकर्तव्य याचा नेहमी विचार कर.
एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः। अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् । विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ।। 1
पांचाली अशा प्रकारे रडत असताना, मत्स्यांचा श्रेष्ठ राजा किचकाला त्याच्या अहंकारामुळे रोखू शकला नाही, म्हणून विराटराजाने फक्त शांतपणे समजावून त्याला थांबवले.
कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता। नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ।। 2
किचकाने अपराध केला असला तरी, मत्स्यराजाने त्याला त्याच्या अपराधानुसार शिक्षा दिली नाही.
पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा। धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे । पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ।। 3
पांचालराजाची कन्या, जी देवकन्येसारखी तेजस्वी होती आणि न्यायाची जाण होती, किचकाने पाप केलेले पाहून, पुन्हा राजाला श्रेष्ठ धर्माची आठवण करून देत बोलली.
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः। राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्। विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ।। 4
ती सुंदर स्त्री आणि सभेत बसलेले सर्वजण, जे राजाच्या आणि किचकाच्या बाजूने होते, हे पाहून, पांचाली दुःखाने भरून विराटराजाला म्हणाली.
न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके। दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते।। 5
राजा, तू किचकासोबत राजासारखे वागत नाहीस; तुझे वर्तन दरोडेखोरांसारखे आहे आणि तुझा धर्म सज्जनांत टिकत नाही.
न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन। सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते।। 6
किचकाही आपल्या धर्मावर नाही, आणि मत्स्यराजाही नाही; सभासद सुद्धा धर्म न कळता त्याला साथ देतात.
न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च। न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ।। 7
किचकाला धर्म माहित नाही, राजाचे सेवकही तसेच; राजा शिस्त सांगत नाही आणि त्याचे मंत्रीही ती समजत नाहीत.
नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि। नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ।। 8
राजा विराट, मी तुला राजसभेत दोष देत नाही; आणि तुझ्या समोर या मत्स्याला मारण्याची मला परवानगी नाही.
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम्। विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ।। 9
सभासदांनी किचकाचा, जो धर्माचा भंग करतो, त्याचा विचार करावा; विराटराजा, मी निरपराध असूनही, कोणाच्याही आधाराविना आहे हे पाहा.
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ।। 10
वाईट लोकांशी गोड बोलून काहीच साधत नाही; वाईटांना शिक्षा दिलीच पाहिजे.
अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्। स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ।। 11
जो राजा दोष नसताना लोकांना शिक्षा करतो, आणि दोषी असलेल्यांना शिक्षा करत नाही, त्याला या जगात 'राजा' म्हणण्यास कोणीही योग्य मानत नाही.
दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान्। अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा । दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ।। 12
राजाने गरीब, आंधळे, दीन, असहाय, लंगडे, कुबड, मंदबुद्धी, अनाथ, लहान मुले, वृद्ध, तसेच वाईट चोरांनी त्रास दिलेल्या पुरुष व स्त्रिया यांचे रक्षण करावे.
अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः । माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्। अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ।। 13
राजा अनाथांचा आधार असावा, वडिलांना वडिलासारखा, मातांना आईसारखा, गुरूंना गुरुंसारखा असावा; जे कुणाच्याही आधारावर नाहीत त्यांचा राजा आधार असावा, आणि सर्व लोकांसाठी राजा अंतिम आश्रय असावा.
विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः। स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ।। 14
विशेषतः, जर एखादी सती, अनाथ स्त्री वाईट लोकांनी त्रास दिली असेल, तर उत्तम पुरुषाने तिला आपल्या स्वतःच्या मुलीसारखे जपावे.
त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम्। अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ।। 15
राजा, मी तुझ्या घरी राहते, म्हणून मला तरी तुझ्या मुलीइतके तरी संरक्षण मिळायला हवे; बघ, किचकाने मला कसे मारले आहे.
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्। अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ।। 16
तुमच्या दोघांमध्ये नेमका काय वाद आहे, हे मला माहीत नाही; खरी गोष्ट न कळता मला काय नुकसान होईल?
येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 17
ज्यांच्या शत्रूंना कधीही झोप लागत नाही, जे पायाने पृथ्वी स्पर्श करतात, अशा माझ्या पतीची मी अभिमानी पत्नी आहे; अशा मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
ये च दद्युर्न याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः। येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयते भृशम्। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 18
जे न मागता दान देतात, ब्राह्मण आणि सत्याचे पालन करतात, ज्यांच्या नगाऱ्यांचा आणि धनुष्याच्या तंतूंचा मोठा आवाज घुमतो, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
तेजस्विनस्तथा क्षान्ता बलवन्तश्च मानिनः। महेष्वासा रणे शूरा गर्विता मानतत्पराः। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 19
जे तेजस्वी, संयमी, बलवान, अभिमानी, मोठे धनुर्धारी, रणात शूर, आणि मान राखणारे आहेत, अशा माझ्या पतीची मी अभिमानी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
सर्वलोकमिमं हन्युर्यदि क्रुद्धा महाबलाः। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 20
जे महाबली रागावले तर संपूर्ण जग नष्ट करू शकतात, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
येषां नास्ति समः कश्चिद्वीर्ये सत्ये बले दमे। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 21
शौर्य, सत्य, बळ आणि संयम यात ज्यांना कोणीही समकक्ष नाही, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
येषां न सदृशः कश्चिद्धनाद्यैर्भुवि मानवः। तेषां मां दयितां भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 22
धनसंपत्ती आणि इतर गुण यात ज्यांना पृथ्वीवर कोणीही तोडीस तोड नाही, अशा माझ्या प्रिय पतीची मी पत्नी आहे; मला सूतपुत्राने पायाने मारले.
तवाग्रतो विशेषेण प्रजानां च हितैषिणः। पश्यतो निहता राजंस्तेनेह जगतीपते ।। 23
राजा, विशेषतः तुझ्या समोर, आणि तुझ्या प्रजेला कल्याण व्हावे म्हणून तू पाहत असताना, मला त्या माणसाने इथे मारले.
शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम्। चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्वनु तेऽद्य महाबलाः ।। 24
जे शरण आलेल्यांचे रक्षण करतात, जे शरण मागणाऱ्यांना आधार देतात, ते महाबली आज कुठे आहेत, जे आता जगात लपून फिरतात?
कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम्। मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽतितेजसः ।। 25
जे बलवान आणि अत्यंत तेजस्वी आहेत, ते कमकुवत नसताना, आपल्या प्रिय आणि सती पत्नीला सूतपुत्र त्रास देतोय हे कसे सहन करतात?
क्वनु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेषां च तद्बलम्। न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्माना ।। 26
त्यांचा रोष कुठे गेला, त्यांचे बळ कुठे गेले? जेव्हा त्यांच्या पत्नीला वाईट माणूस त्रास देतो, तेव्हा ते तिचे रक्षण का करत नाहीत?
मयाऽपि शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणे। मां मर्षंयति यः पश्यन्वध्यमानामनागसम् ।। 27
विराटाच्या राज्यात, जिथे धर्माचा अपमान होतो, तिथे मी निरपराध असूनही, मला त्रास दिला जात असताना, तो पाहूनही सहन करतो, तर मी काय करू शकते?