मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम्। त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ।। 52
तू मत्स्यांच्या कुलात जन्मलेला आहेस, सत्याला धरून राहणारा आहेस; आणि तुझ्या घराण्यात असं धर्माचं पालन प्रसिद्ध आहे.
अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप। त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ।। 53
म्हणून मी तुझ्याकडे आश्रय मागते आहे, राजाधिराज; आज मला त्या पापी कीचकापासून वाचव.
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः। प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ।। 54
इथे मी एकटी, असहाय आहे हे ओळखून कीचक, तो नीच माणूस, मला त्रास देतो आणि धर्माची पर्वा करत नाही.
अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात्। प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ।। 55
जे राजे चुकीच्या गोष्टी करत नाहीत आणि आपल्या प्रजेचं चांगलं पाहतात, तेच राजे स्वर्गाला जातात.
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः। प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ।। 56
जे राजे काय करावं आणि काय करू नये हे जाणतात, पण तरीही आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतात, ते आपल्या प्रजेला पाप करतात आणि शेवटी नरकात पडतात.
नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात्। प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ।। 57
यज्ञ, दान किंवा गुरुजनांची सेवा यामुळे जितका धर्म मिळत नाही, तितका कर्तव्याचे पालन केल्याने मिळतो.
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते। द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ।। 58
पूर्वी ब्रह्मदेवाने इंद्राला विचारल्यावर सांगितले होते की, या जगात कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचे द्वैत सर्वश्रेष्ठ आहे.
धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा। क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ।। 59
धर्म आणि अधर्म, तसेच कृती आणि अक्रिया यांचे द्वैत पुण्य आणि पाप मिळवताना निश्चित झाले आहे.
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम्। एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ।। 60
सृष्टी निर्माण होत असताना हे सांगितले गेले: 'माणसांनो, या पृथ्वीवर कर्तव्याच्या तीन प्रकारच्या द्वैतांचे नीट पालन करा.'
अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम्। कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ।। 61
चांगल्या किंवा वाईट वर्तनात, प्रत्येकाला आपल्या कर्माचे फळ मिळते; जो चांगले करतो त्याला चांगले फळ मिळते आणि जो वाईट करतो त्याला वाईट फळ मिळते.
तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा। सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः । पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ।। 62
माणूस मोहाने चांगले किंवा वाईट कर्म करून, स्वर्ग किंवा नरक मिळवतो; मृत्यूनंतर पश्चात्तापाने त्याचे मन जळते.
एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम्। शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ।। 63
असे सांगून ब्रह्मदेवाने शतक्रतूला परत पाठवले; आणि इंद्राने ब्रह्मदेवाची परवानगी घेऊन देवांचे राज्य चालवले.
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ।। 64
जसे देवराज आणि ब्रह्मदेव या दोघांनी सांगितले, तसेच तूही, राजेंद्र, कर्तव्य आणि अकर्तव्य याचा नेहमी विचार कर.
एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः। अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् । विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ।। 1
पांचाली अशा प्रकारे रडत असताना, मत्स्यांचा श्रेष्ठ राजा किचकाला त्याच्या अहंकारामुळे रोखू शकला नाही, म्हणून विराटराजाने फक्त शांतपणे समजावून त्याला थांबवले.
कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता। नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ।। 2
किचकाने अपराध केला असला तरी, मत्स्यराजाने त्याला त्याच्या अपराधानुसार शिक्षा दिली नाही.
पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा। धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे । पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ।। 3
पांचालराजाची कन्या, जी देवकन्येसारखी तेजस्वी होती आणि न्यायाची जाण होती, किचकाने पाप केलेले पाहून, पुन्हा राजाला श्रेष्ठ धर्माची आठवण करून देत बोलली.
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः। राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्। विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ।। 4
ती सुंदर स्त्री आणि सभेत बसलेले सर्वजण, जे राजाच्या आणि किचकाच्या बाजूने होते, हे पाहून, पांचाली दुःखाने भरून विराटराजाला म्हणाली.
न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके। दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते।। 5
राजा, तू किचकासोबत राजासारखे वागत नाहीस; तुझे वर्तन दरोडेखोरांसारखे आहे आणि तुझा धर्म सज्जनांत टिकत नाही.
न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन। सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते।। 6
किचकाही आपल्या धर्मावर नाही, आणि मत्स्यराजाही नाही; सभासद सुद्धा धर्म न कळता त्याला साथ देतात.
न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च। न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ।। 7
किचकाला धर्म माहित नाही, राजाचे सेवकही तसेच; राजा शिस्त सांगत नाही आणि त्याचे मंत्रीही ती समजत नाहीत.
नोपालभे त्वां नृपते विराटं नृपसंसदि। नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मात्स्य तवान्तिके ।। 8
राजा विराट, मी तुला राजसभेत दोष देत नाही; आणि तुझ्या समोर या मत्स्याला मारण्याची मला परवानगी नाही.
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकं धर्मलङ्घिनम्। विराटनृपते पश्य मामनाथामनागसम् ।। 9
सभासदांनी किचकाचा, जो धर्माचा भंग करतो, त्याचा विचार करावा; विराटराजा, मी निरपराध असूनही, कोणाच्याही आधाराविना आहे हे पाहा.
न साम फलते दुष्टे दुष्टे दण्डः प्रयुज्यते ।। 10
वाईट लोकांशी गोड बोलून काहीच साधत नाही; वाईटांना शिक्षा दिलीच पाहिजे.
अदण्ड्यान्दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन्। स राजा न भवेल्लोके राजशब्दस्य भाजनम् ।। 11
जो राजा दोष नसताना लोकांना शिक्षा करतो, आणि दोषी असलेल्यांना शिक्षा करत नाही, त्याला या जगात 'राजा' म्हणण्यास कोणीही योग्य मानत नाही.
दीनान्धकृपणाशक्तपङ्गुकुब्जजडादिकान्। अनाथबालवृद्धांश्च पुरुषान्वा स्त्रियोऽपि वा । दुष्टचोराभिभूतांश्च पालयेदवनीपतिः ।। 12
राजाने गरीब, आंधळे, दीन, असहाय, लंगडे, कुबड, मंदबुद्धी, अनाथ, लहान मुले, वृद्ध, तसेच वाईट चोरांनी त्रास दिलेल्या पुरुष व स्त्रिया यांचे रक्षण करावे.
अनाथानां च नाथः स्यादपितॄणां पिता नृपः । माता भवेदमातॄणामगुरूणां गुरुर्भवेत्। अगतीनां गती राजा नृणां राजा परायणम् ।। 13
राजा अनाथांचा आधार असावा, वडिलांना वडिलासारखा, मातांना आईसारखा, गुरूंना गुरुंसारखा असावा; जे कुणाच्याही आधारावर नाहीत त्यांचा राजा आधार असावा, आणि सर्व लोकांसाठी राजा अंतिम आश्रय असावा.
विशेषतः परैर्दुष्टैः परामृष्टं नरोत्तमः। स्त्रियं साध्वीमनाथां च पालयेत्स्वसुतामिव ।। 14
विशेषतः, जर एखादी सती, अनाथ स्त्री वाईट लोकांनी त्रास दिली असेल, तर उत्तम पुरुषाने तिला आपल्या स्वतःच्या मुलीसारखे जपावे.
त्वद्गृहावसतिं राजन्नेतावत्कालपर्ययम्। अधिकां त्वत्सुतायाश्च पश्य मां कीचकाहतां ।। 15
राजा, मी तुझ्या घरी राहते, म्हणून मला तरी तुझ्या मुलीइतके तरी संरक्षण मिळायला हवे; बघ, किचकाने मला कसे मारले आहे.
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्। अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं स्यादकुशलं मम ।। 16
तुमच्या दोघांमध्ये नेमका काय वाद आहे, हे मला माहीत नाही; खरी गोष्ट न कळता मला काय नुकसान होईल?
येषां न वैरी स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन्। तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदाऽवधीत् ।। 17
ज्यांच्या शत्रूंना कधीही झोप लागत नाही, जे पायाने पृथ्वी स्पर्श करतात, अशा माझ्या पतीची मी अभिमानी पत्नी आहे; अशा मला सूतपुत्राने पायाने मारले.