कीचकेनानुगमनात्कृष्णा ताम्रायतेक्षणा । सभाद्वारमुपगम्य रुदन्ती वाक्यमब्रवीत् ।। 42
कीचक पाठलाग करत असताना, तांबड्या मोठ्या डोळ्यांची कृष्णा रडत रडत सभागृहाच्या दाराजवळ आली आणि बोलू लागली.
अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः। आकारं परिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंयुताम्। दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ।। 43
सुंदर कंबरेची, द्रुपदाची कन्या, आपल्या दुःखी पतींकडे पाहत, त्यांची ओळख आणि वचन सांभाळत, ती रागाने डोळ्यांनी जणू जळत होती.
प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां ह्यमिततेजसाम्। कार्याऽनुपालनं नित्यं धर्मे सत्ये च तिष्ठताम् ।। 44
जे राजे आपल्या प्रजेला नेहमीच वाचवतात आणि ज्यांच्यात अपार तेज आहे, त्यांनी नेहमी धर्म आणि सत्य पाळावं.
स्वप्रजायां प्रजायां च विशेषं नाधिगच्छताम्। प्रियेष्वपि च वध्येषु समत्वं ये समाश्रिताः ।। 45
जे राजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या प्रजेमध्ये काहीही फरक करत नाहीत, प्रिय किंवा शिक्षा करावयाच्या लोकांमध्येही सारखेच वागतात, तेच खरे न्यायी असतात.
विवादेषु प्रवृत्तेषु समं कार्यानुदर्शिना। राज्ञा धर्मासनस्थेन जितौ लोकावुभावपि ।। 46
जेव्हा वाद उद्भवतात, तेव्हा न्यायासनावर बसलेला राजा सगळ्यांकडे सारखं पाहतो, आणि अशा राजाने दोन्ही लोकांचा विजय मिळवला असतो.
राजन्धर्मासनस्थो हि रक्ष मां त्वमनागसम् ।। 47
राजा, तू न्यायासनावर बसला आहेस, म्हणून मला, निर्दोष असलेल्या मला, वाचव.
अहं त्वनपराध्यन्ती कीचकेन दुरात्मना । पश्यतस्ते महाराज हता पादेन दासिवात् ।। 48
मी काहीही अपराध न करता, दुष्ट कीचकाने मला तुझ्या समोर दासीसारखी पायाखाली तुडवलं आहे, महाराजा.
त्वत्समक्षं नृपश्रेष्ठ निष्पिष्टा वसुधातले । अनागसं कृपार्हां मां स्त्रियं त्वं परिपालय ।। 49
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तुझ्या समोर मला जमिनीवर चिरडण्यात आलं; मी निर्दोष आणि दया करण्यास योग्य स्त्री आहे, मला वाचव.
रक्ष मां कीचकाद्भीतां धर्मं रक्ष नरेश्वर । मत्स्याधिप प्रजा रक्ष पिता पुत्रानिवौरसान् ।। 50
मला कीचकापासून वाचव, मी घाबरले आहे; धर्माचं रक्षण कर, नराधिपा. मत्स्यराजा, आपल्या मुलांना जसं वडील जपतो तसं तू प्रजेचं रक्षण कर.
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात्मा कुरुते नृपः। अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रवः ।। 51
जो राजा मोहामुळे अधर्माने वागतो, तो लवकरच शत्रूंच्या ताब्यात जातो.
मत्स्यानां कुलजस्त्वं हि तेषां सत्यं परायणम्। त्वं किलैवंविधो जातः कुले धर्मपरायणे ।। 52
तू मत्स्यांच्या कुलात जन्मलेला आहेस, सत्याला धरून राहणारा आहेस; आणि तुझ्या घराण्यात असं धर्माचं पालन प्रसिद्ध आहे.
अतस्त्वाहमभिक्रन्दे शरणार्थं नराधिप। त्राहि मामद्य राजेन्द्र कीचकात्पापपूरुषात् ।। 53
म्हणून मी तुझ्याकडे आश्रय मागते आहे, राजाधिराज; आज मला त्या पापी कीचकापासून वाचव.
अनाथामिह मां ज्ञात्वा कीचकः पुरुषाधमः। प्रहरत्येव नीचात्मा न तु धर्ममवेक्षते ।। 54
इथे मी एकटी, असहाय आहे हे ओळखून कीचक, तो नीच माणूस, मला त्रास देतो आणि धर्माची पर्वा करत नाही.
अकार्याणामनारम्भात्कार्याणामनुपालनात्। प्रजासु ये सुवृत्तास्ते स्वर्गमायान्ति भूमिपाः ।। 55
जे राजे चुकीच्या गोष्टी करत नाहीत आणि आपल्या प्रजेचं चांगलं पाहतात, तेच राजे स्वर्गाला जातात.
कार्याकार्यविशेषज्ञाः कामकारेण पार्थिवाः। प्रजासु किल्बिषं कृत्वा नरकं यान्त्यधोमुखाः ।। 56
जे राजे काय करावं आणि काय करू नये हे जाणतात, पण तरीही आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतात, ते आपल्या प्रजेला पाप करतात आणि शेवटी नरकात पडतात.
नैव यज्ञैर्न वा दानैर्न गुरोरुपसेवनात्। प्राप्नुवन्ति तथा धर्मं यथा कार्यानुपालनात् ।। 57
यज्ञ, दान किंवा गुरुजनांची सेवा यामुळे जितका धर्म मिळत नाही, तितका कर्तव्याचे पालन केल्याने मिळतो.
अपि चेदं पुरा ब्रह्मा प्रोवाचेन्द्राय पृच्छते। द्वन्द्वं कार्यमकार्यं च लोके चासीत्परं यथा ।। 58
पूर्वी ब्रह्मदेवाने इंद्राला विचारल्यावर सांगितले होते की, या जगात कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचे द्वैत सर्वश्रेष्ठ आहे.
धर्माधर्मौ पुनर्द्वन्द्वं विनियुक्तमथापि वा। क्रियाणामक्रियाणां च प्रापणे पुण्यपापयोः ।। 59
धर्म आणि अधर्म, तसेच कृती आणि अक्रिया यांचे द्वैत पुण्य आणि पाप मिळवताना निश्चित झाले आहे.
प्रजायां सृज्यमानायां पुरा ह्येतदुदाहृतम्। एतद्वो मानुषाः सम्यक्कार्यं द्वन्द्वत्रयं भुवि ।। 60
सृष्टी निर्माण होत असताना हे सांगितले गेले: 'माणसांनो, या पृथ्वीवर कर्तव्याच्या तीन प्रकारच्या द्वैतांचे नीट पालन करा.'
अस्मिन्सुनीते दुर्नीते लभते कर्मजं फलम्। कल्याणकारी कल्याणं पापकारी च पापकम् ।। 61
चांगल्या किंवा वाईट वर्तनात, प्रत्येकाला आपल्या कर्माचे फळ मिळते; जो चांगले करतो त्याला चांगले फळ मिळते आणि जो वाईट करतो त्याला वाईट फळ मिळते.
तेन गच्छति संसर्गं स्वर्गाय नरकाय वा। सुकृतं दुष्कृतं वाऽपि कृत्वा मोहेन मानवः । पश्चात्तापेन तप्येत स्वबुद्ध्या मरणं गतः ।। 62
माणूस मोहाने चांगले किंवा वाईट कर्म करून, स्वर्ग किंवा नरक मिळवतो; मृत्यूनंतर पश्चात्तापाने त्याचे मन जळते.
एवमुक्त्वा परं वाक्यं विससर्ज शतक्रतुम्। शक्रोप्यापृच्छ्य ब्रह्माणं देवराज्यमपालयत् ।। 63
असे सांगून ब्रह्मदेवाने शतक्रतूला परत पाठवले; आणि इंद्राने ब्रह्मदेवाची परवानगी घेऊन देवांचे राज्य चालवले.
यथोक्तं देवराजेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तथा त्वमपि राजेन्द्र कार्याकार्ये स्थिरो भव ।। 64
जसे देवराज आणि ब्रह्मदेव या दोघांनी सांगितले, तसेच तूही, राजेंद्र, कर्तव्य आणि अकर्तव्य याचा नेहमी विचार कर.
एवं विलपमानायां पाञ्चाल्यां मत्स्यपुङ्गवः। अशक्तः कीचकं तत्र शासितुं बलदर्पितम् । विराटराजः मूतं तु सान्त्वेनैव न्यवारयत् ।। 1
पांचाली अशा प्रकारे रडत असताना, मत्स्यांचा श्रेष्ठ राजा किचकाला त्याच्या अहंकारामुळे रोखू शकला नाही, म्हणून विराटराजाने फक्त शांतपणे समजावून त्याला थांबवले.
कीचकं मत्स्यराजेन कृतागसमनिन्दिता। नापराधानुरूपेण दण्डेन प्रतिपादितम् ।। 2
किचकाने अपराध केला असला तरी, मत्स्यराजाने त्याला त्याच्या अपराधानुसार शिक्षा दिली नाही.
पाञ्चालराजस्य सुता दृष्ट्वा सुरसुतोपमा। धर्मज्ञा व्यवहाराणां कीचके कृतकिल्बिषे । पुनः प्रोवाच राजानं स्मरन्ती धर्ममुत्तमम् ।। 3
पांचालराजाची कन्या, जी देवकन्येसारखी तेजस्वी होती आणि न्यायाची जाण होती, किचकाने पाप केलेले पाहून, पुन्हा राजाला श्रेष्ठ धर्माची आठवण करून देत बोलली.
संप्रेक्ष्य च वरारोहा सर्वांस्तत्र सभासदः। राजानुवर्तनपरान्कीचकं च कृतागसम्। विराटं चाह पाञ्चाली दुःखेनाविष्टचेतना ।। 4
ती सुंदर स्त्री आणि सभेत बसलेले सर्वजण, जे राजाच्या आणि किचकाच्या बाजूने होते, हे पाहून, पांचाली दुःखाने भरून विराटराजाला म्हणाली.
न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके। दस्यूनामिव ते धर्मो न सत्सु परिवर्तते।। 5
राजा, तू किचकासोबत राजासारखे वागत नाहीस; तुझे वर्तन दरोडेखोरांसारखे आहे आणि तुझा धर्म सज्जनांत टिकत नाही.
न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन। सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते।। 6
किचकाही आपल्या धर्मावर नाही, आणि मत्स्यराजाही नाही; सभासद सुद्धा धर्म न कळता त्याला साथ देतात.
न धर्मं कीचको वेत्ति राजभृत्यास्तथैव च। न राजा विनयं ब्रूते अमात्याश्च न जानते ।। 7
किचकाला धर्म माहित नाही, राजाचे सेवकही तसेच; राजा शिस्त सांगत नाही आणि त्याचे मंत्रीही ती समजत नाहीत.